Cách tính tuổi ở bốn nước Đông Á: vì sao một người có hai con số

Hỏi tuổi một người Đông Á rồi đối chiếu với năm sinh, bạn có thể ra hai con số khác nhau. Không phải ai nhầm — mà vì bốn nước từng dùng những cách tính tuổi khác nhau, và mấy cách ấy còn sống song song tới hôm nay.

Chuyện này ảnh hưởng thật khi tra tuổi, khi xem hợp tuổi, và khi làm việc với người nước khác.

Hai cách tính, và chỗ chúng lệch

Nói gọn phần cơ chế.

Cách tính quốc tế: sinh ra là 0 tuổi, thêm một tuổi vào mỗi lần sinh nhật. Đây là cách dùng trên giấy tờ ở phần lớn nơi hiện nay.

Cách tính truyền thống trong vùng — ta hay gọi là "tuổi ta": sinh ra đã tính là một tuổi, và thêm tuổi vào dịp năm mới chứ không vào sinh nhật.

Hệ quả: người sinh cuối năm theo cách truyền thống có thể hơn cách quốc tế tới hai tuổi chỉ sau vài ngày.

Và đó là lý do cùng một người có hai con số, cả hai đều đúng theo hệ của nó — chứ không phải ai tính sai.

Bốn nước, bốn tình trạng khác nhau

Nói theo nét lớn; chi tiết thì mỗi nơi mỗi thời một khác.

Việt Nam: giấy tờ dùng cách quốc tế, nhưng "tuổi ta" vẫn sống trong đời sống — nhất là khi xem tuổi, chọn tuổi làm nhà, tính tuổi xung hợp.

Trung Quốc: tương tự, cách truyền thống vẫn còn trong dân gian trong khi hành chính dùng cách quốc tế.

Nhật Bản: cách quốc tế đã thành chuẩn trong đời sống thường ngày từ lâu; cách cũ chủ yếu còn trong một số nếp lễ.

Hàn Quốc: đây là nước mà cách truyền thống bám lâu nhất trong đời sống hằng ngày — và cũng là nước có một đợt thống nhất cách tính trong thời gian gần đây, để giảm lẫn lộn giữa các hệ. Chi tiết cụ thể thì nên tra nguồn chính thức, vì đây là thứ mới thay đổi.

Điểm chung: cả bốn nơi đều dùng cách quốc tế trên giấy tờ, và khác nhau ở chỗ cách cũ còn sống mạnh tới đâu trong đời thường.

Điều này ảnh hưởng gì khi tra cứu

Phần thực dụng nhất.

Tra tuổi để xem mệnh, xem hợp tuổi thì thường dùng năm sinh, không dùng con số tuổi — nên nhập năm sinh là an toàn nhất, tránh hẳn chuyện lệch.

Cẩn thận với người sinh đầu năm dương lịch. Năm âm chưa sang thì năm can chi vẫn là năm cũ, và đây là chỗ sai nhiều hơn cả chuyện tuổi ta tuổi tây — loạt bài đã có mục riêng về chuyện sinh sát giao thừa và sát Lập xuân.

Khi ai đó nói tuổi bằng miệng thì hỏi lại năm sinh. Một câu, và nó dứt điểm.

Ghi năm sinh vào sổ nhà, không ghi tuổi — vì tuổi thì mỗi năm một khác còn năm sinh thì không.

Khi làm việc hoặc giao tiếp với người nước khác

Mấy điều tránh được hiểu nhầm.

Nói năm sinh thay vì nói tuổi khi điền biểu mẫu hoặc khi thông tin đó quan trọng.

Đừng suy ra thứ bậc từ con số tuổi ở vùng mà cách xưng hô gắn với tuổi — hỏi thẳng vẫn hơn đoán.

Trong giấy tờ chính thức thì mọi nơi đều dùng cách quốc tế, nên chỗ đó không có gì phải lo.

Và đừng đem chuyện tuổi ra làm chủ đề nếu chưa quen. Ở một số nơi hỏi tuổi là chuyện bình thường, ở nơi khác thì không — loạt bài đã có mục riêng về khi nào nên hỏi tuổi người khác.

Phần xem tuổi: nói cho rõ

Vì đây là site so sánh, và chỗ này hay bị lẫn.

Các cách luận tuổi trong vùng đều đi từ can chi của năm sinh, không đi từ con số tuổi — nên chuyện tuổi ta tuổi tây thật ra ít ảnh hưởng tới phần luận hơn nhiều người nghĩ.

Chỗ ảnh hưởng thật là mốc chuyển năm: dùng Tết hay dùng Lập xuân làm mốc, và các nguồn không thống nhất — loạt bài đã có mục riêng.

Còn chuyện hợp tuổi xung tuổi thì mỗi nước một bảng, và bảng ấy là quy ước của từng truyền thống chứ không phải một hệ chung cho cả vùng.

Nên khi đọc tài liệu nước ngoài thì hỏi: bảng này của truyền thống nào, và tính từ mốc nào. Hai câu đó giải quyết phần lớn chỗ lệch.

Mấy mốc tuổi được coi trọng ở từng nước

Ngoài cách tính còn có chuyện tuổi nào được đánh dấu.

Mỗi nơi coi trọng mấy mốc khác nhau, và mấy mốc ấy gắn với nếp lễ riêng — mừng thọ, mừng trưởng thành, mừng tròn một chu kỳ can chi.

Mốc sáu mươi thì cả vùng đều có, vì nó là chỗ kết thúc một vòng lục thập hoa giáp — đây là điểm chung rõ nhất.

Còn lại thì khác nhau nhiều, và cách tổ chức cũng khác: có nơi làm lớn, có nơi chỉ trong nhà.

Đừng suy mốc của nước này sang nước khác, vì đó là chỗ tài liệu dịch hay gộp lại thành một.

Và nếu bạn định mừng cho người thuộc văn hoá khác thì hỏi người trong nhà họ — vừa đúng nếp, vừa là cách hỏi lịch sự nhất.

Ba điều gọn lại

Một, cách truyền thống tính sinh ra là một tuổi và thêm tuổi vào năm mới, nên người sinh cuối năm có thể hơn cách quốc tế tới hai tuổi chỉ sau vài ngày.

Hai, cả bốn nước đều dùng cách quốc tế trên giấy tờ; khác nhau ở chỗ cách cũ còn sống mạnh tới đâu trong đời thường, và Hàn Quốc là nơi nó bám lâu nhất.

Ba, khi tra cứu thì nhập năm sinh chứ đừng nhập tuổi — và chỗ sai nhiều hơn cả không phải tuổi ta tuổi tây mà là mốc chuyển năm âm.