Cặp tượng canh lối vào ở bốn nước Đông Á: sư tử, komainu, haetae và nghê

Đi qua một ngôi đền ở Nhật, một cung điện ở Hàn, một cửa ngân hàng ở Hong Kong hay một đình làng ở Bắc Bộ, bạn đều gặp một cặp tượng đứng canh ở lối vào. Nhìn thoáng thì giống nhau: hai con vật, đối xứng, mặt dữ.

Nhưng chúng không phải một thứ, và gọi gộp tất cả là "sư tử đá" là bỏ mất phần thú vị nhất.

Vì sao bốn nước đều có cặp tượng ở lối vào

Có mấy lý do chồng lên nhau.

Lối vào là ranh giới, và ranh giới trong hầu hết nền văn hoá đều được đánh dấu. Cặp tượng đối xứng là cách đánh dấu bằng mắt: từ đây trở vào là khác.

Chúng đi cùng với đường lan toả của Phật giáo từ Ấn Độ qua Trung Á vào Đông Á, mang theo hình tượng con vật canh giữ.

Rồi mỗi nơi nhào nặn lại theo con vật và câu chuyện của mình — đây mới là chỗ chúng tách ra.

Và chúng đứng theo cặp, gần như ở đâu cũng vậy: một bên và một bên, hiếm khi đứng lẻ.

Bốn nơi, bốn hướng đi khác nhau

Nói theo nét lớn, còn chi tiết thì mỗi vùng mỗi thời một khác.

Trung Hoa có cặp sư tử đá quen thuộc trước cửa công đường, phủ đệ và về sau là cửa hàng, ngân hàng. Kèm theo là cả một nhóm con vật khác trong trang trí kiến trúc và trong đồ vật cầm tay.

Nhật Bản có cặp komainu ở đền thần đạo, và ở một số nơi là cặp cáo gắn với tín ngưỡng Inari. Cặp tượng ở đây gắn chặt với không gian đền hơn là với nhà ở.

Hàn Quốc có haetae — con vật gắn với ý nghĩa phân xử và với việc trấn hoả — đặt ở cung điện, và mấy chục năm gần đây được dùng lại làm biểu tượng đô thị.

Việt Nam có nghê, con vật mang dáng riêng, xuất hiện ở đình chùa và nhà thờ họ. Đây là chỗ khác biệt rõ nhất, và cũng là chỗ hay bị lẫn.

Nghê và sư tử đá: chỗ dễ lẫn nhất

Nói riêng vì chuyện này được bàn nhiều ở Việt Nam.

Vài chục năm nay, nhiều nơi thờ tự ở Việt Nam đặt tượng theo mẫu sư tử đá kiểu Trung Hoa hiện đại thay cho con nghê vốn có. Việc này đã được nêu ra trong giới nghiên cứu mỹ thuật và di sản, và đã có những đợt vận động đưa hiện vật không phù hợp ra khỏi di tích.

Phân biệt bằng mắt thì: nghê thường mảnh hơn, dáng gần chó hơn sư tử, biểu cảm không dữ dằn; còn mẫu sư tử phổ biến hôm nay to, cơ bắp, bờm xoắn đều, mặt hung.

Đây không phải chuyện nước này hơn nước kia. Sư tử đá là truyền thống lâu đời và đẹp của Trung Hoa, ở đúng chỗ của nó. Vấn đề là đặt một mẫu vật của nơi khác vào một di tích có ngôn ngữ tạo hình riêng — thì cái mất là mạch của chính nơi ấy.

Với nhà ở riêng thì đơn giản hơn: bạn đặt gì trong nhà mình là quyền của bạn. Nhưng nếu đang lo cho một đình, chùa, nhà thờ họ, nên hỏi cơ quan quản lý di tích ở địa phương trước khi tiếp nhận hay đặt mới.

Mấy điều thường được nói, và độ chắc chắn của chúng

Phần này nên tách rạch ròi.

Chắc chắn: các nước Đông Á đều có truyền thống đặt tượng canh ở lối vào công trình quan trọng; hình dáng và tên gọi khác nhau theo nước; và chúng thường đứng thành cặp.

Tuỳ nguồn: ý nghĩa của từng con vật, con nào đực con nào cái, bên nào đặt bên nào. Các sách và các vùng không thống nhất — nên nếu ai nói với bạn rằng chỉ có một cách đúng duy nhất, hãy hỏi họ dựa theo nguồn nào.

Không kiểm được: tác dụng của việc đặt tượng lên công việc, tiền bạc hay sức khoẻ của người trong nhà. Đây là niềm tin, và nói thẳng ra như vậy thì tốt hơn là quả quyết.

Còn phần chắc chắn có thật thì nằm ở chỗ khác: một cặp tượng đặt đúng chỗ làm lối vào có điểm nhìn, có trục, có cảm giác được chăm sóc — và cái đó thì ai bước vào cũng cảm nhận được.

Nếu bạn muốn đặt một cặp cho nhà mình

Mấy điều thực tế, không nói về may rủi.

Chọn theo mạch của ngôi nhà. Nhà mang dáng Việt thì mẫu Việt hợp hơn; nhà hiện đại thì một cặp tối giản còn hợp hơn là mẫu cổ phóng to.

Cỡ nhỏ hơn bạn nghĩ. Đây là lỗi hay gặp nhất: tượng quá to so với lối vào làm cả mặt tiền mất cân, và còn cản đường đi.

Tính phần chân đế và việc cố định — tượng đá nặng, đặt hờ trên nền gạch là nguy hiểm với trẻ nhỏ.

Hỏi rõ chất liệu và nguồn gốc trước khi trả tiền, nhất là với món giá cao.

Và hỏi ý cả nhà. Vật đặt ở lối vào là thứ mọi người trong nhà nhìn thấy mỗi ngày — chuyện này quan trọng hơn ý nghĩa ghi trong tờ giới thiệu.

Ba điều gọn lại

Một, cặp tượng canh lối vào có ở cả bốn nước Đông Á nhưng không phải cùng một con vật: sư tử đá, komainu, haetae và nghê là bốn thứ có dáng riêng và câu chuyện riêng.

Hai, chuyện sư tử đá mẫu ngoại lai trong di tích Việt đã được giới nghiên cứu nêu ra — đây không phải chuyện nước nào hơn, mà là chuyện giữ mạch tạo hình của chính nơi ấy.

Ba, tách rõ phần chắc chắn với phần tuỳ nguồn và phần không kiểm được; ai nói chỉ có một cách đúng duy nhất thì hỏi họ dựa theo nguồn nào.