Cây cối trong bốn nước Đông Á: cùng một loài, khác nhau ý nghĩa
Cây và hoa là nhóm biểu tượng đi xa nhất trong vùng Đông Á: cùng một loài mọc ở bốn nước, cùng được đưa vào tranh, vào thơ, vào sân nhà. Nhưng ý nghĩa gắn vào chúng thì không đi cùng nhau — có loài được chuộng ở nơi này mà bị tránh ở nơi kia.
Bài này nói về cơ chế đằng sau sự khác nhau ấy, và cách đọc cho đúng khi gặp một lời khuyên về cây.
Ba nguồn gán nghĩa cho một loài cây
Thứ cây làm được. Che nắng, chắn gió, cho quả, cho gỗ, đuổi côn trùng, sống được nơi đất xấu. Nguồn này giống nhau ở mọi nơi vì nó là đặc tính sinh học — và nó là phần dễ kiểm nhất.
Âm của tên gọi. Đây là nguồn tạo ra khác biệt lớn nhất giữa các nước. Một cái tên nghe gần giống một chữ mang nghĩa tốt trong tiếng nước này thì được chuộng ở đó; sang nước khác, cùng loài cây ấy có tên khác, phát âm khác, và sự liên tưởng biến mất.
Chỗ nó xuất hiện trong văn chương và tranh vẽ. Một loài được nhắc nhiều trong thơ cổ của một nước sẽ mang theo lớp nghĩa mà nước khác không có.
Biết ba nguồn này là đủ để đọc gần hết các lời khuyên về cây: hỏi xem lời khuyên đang dựa vào nguồn nào. Nếu dựa vào âm chữ, thì nó chỉ đúng trong ngôn ngữ sinh ra nó.
Vì sao âm chữ không đi qua biên giới được
Đây là chỗ đáng nói kỹ, vì nó giải thích rất nhiều mâu thuẫn:
Cùng một loài, bốn nước bốn tên. Tên Hán Việt, tên thuần Việt, tên Nhật, tên Hàn — và mỗi tên gợi liên tưởng khác nhau.
Cùng một chữ Hán, bốn cách đọc. Một chữ đọc lên nghe giống chữ "phúc" ở tiếng này có thể nghe chẳng giống gì ở tiếng kia.
Và có nước đã bỏ chữ Hán trong đời sống hằng ngày, nên lớp liên tưởng theo tự dạng cũng mờ đi theo thời gian.
Hệ quả thực tế: một bài viết nói "trồng cây X trước nhà thì tốt vì tên nó nghe như chữ Y" có thể hoàn toàn hợp lý trong ngôn ngữ gốc, và mất hết cơ sở khi dịch sang tiếng Việt. Không phải người dịch sai — chỉ là phần lý do không dịch được.
Phần chung: khí hậu và công dụng
Ngược lại, có một lớp nghĩa đi được khắp vùng vì nó dựa trên thứ giống nhau:
Cây cho bóng mát ở phía nắng được chuộng ở mọi nơi có mùa hè nóng.
Cây rụng lá theo mùa ở xứ có bốn mùa rõ được coi là dấu của thời gian trôi — lớp nghĩa này mạnh hơn hẳn ở nơi mùa phân biệt rõ.
Cây sống được qua mùa khắc nghiệt gắn với ý bền bỉ, ở đâu cũng vậy.
Cây ăn quả gắn với sung túc — cũng là một liên tưởng tự nhiên.
Và một điểm chung nữa, rất thực tế: cây quá to so với sân thì ở đâu cũng phiền. Rễ, cành rơi, lá rụng vào máng nước — mấy thứ này không phụ thuộc văn hoá nào.
Khi cùng một loài mà nơi chuộng nơi tránh
Gặp tình huống này thì thay vì hỏi "bên nào đúng", có mấy câu hữu ích hơn:
"Lý do đưa ra là gì?" Nếu là lý do vật lý — rễ mạnh, cành giòn, hút nhiều nước — thì nó đúng ở mọi nơi. Nếu là lý do ngôn ngữ thì chỉ đúng ở nơi ấy.
"Loài này ở đây có mọc tốt không?" Nhiều tranh cãi về ý nghĩa trở nên thừa khi biết cây đó không hợp khí hậu chỗ mình.
"Nhà mình có ai dị ứng phấn hoa không, có trẻ nhỏ và thú nuôi không?" Đây là câu quan trọng hơn mọi lớp nghĩa — một số loài có phần độc với người hoặc với chó mèo, và điều đó cần tra trước khi mua, không phải sau.
"Ai sẽ chăm nó?" Cây chết vì không ai tưới thì không mang ý nghĩa nào cả.
Chọn cây cho nhà mình: thứ tự thực dụng
Một: an toàn. Tra xem loài đó có độc không, có gai không, có rụng quả nặng không — nhất là nhà có trẻ nhỏ và thú nuôi.
Hai: hợp chỗ. Nắng bao nhiêu giờ, gió thế nào, đất hay chậu, trong nhà hay ngoài trời.
Ba: công chăm. Thành thật với chính mình về việc mình có tưới đều được không.
Bốn: cỡ khi trưởng thành, không phải cỡ lúc mua. Đây là chỗ nhiều người vấp — cây mua về vừa xinh, năm năm sau che kín cả mặt tiền.
Năm: ý nghĩa. Đặt cuối không phải vì nó không quan trọng, mà vì bốn thứ trên quyết định cây có sống được và có gây phiền không — mà một cái cây đã chết thì lớp nghĩa nào cũng không còn.
Khi mang cây hoặc hạt qua biên giới
Phần này rất dễ bị bỏ qua và lại là phần có thể gây rắc rối thật:
Nhiều nước kiểm soát chặt việc mang cây, hạt giống, đất qua biên giới — vì lý do dịch hại và sinh vật ngoại lai, không phải vì lý do gì khác.
Quy định mỗi nước mỗi khác và đổi theo thời kỳ, nên phải tra ở trang chính thức của nước mình sắp tới.
Quà tặng là cây nhỏ hoặc hạt nghe vô hại nhưng vẫn thuộc nhóm này.
Và trồng một loài lạ ở nơi mới thì nên tìm hiểu xem nó có phải loài xâm lấn ở vùng đó không — nhiều loài rất đẹp ở quê nhà lại thành vấn đề lớn khi sang nơi khác.
Ba điều gọn lại
Ba nguồn gán nghĩa cho cây: thứ cây làm được, âm của tên gọi, và chỗ nó xuất hiện trong văn chương. Hỏi lời khuyên đang dựa vào nguồn nào.
Lý do dựa trên âm chữ không đi qua biên giới được — nó hợp lý trong ngôn ngữ gốc và mất cơ sở khi dịch, vì phần lý do không dịch được.
Xếp ý nghĩa xuống cuối danh sách chọn cây: an toàn, hợp chỗ, công chăm, cỡ khi trưởng thành trước đã — vì cây chết thì lớp nghĩa nào cũng không còn.