Chỗ ngủ ở bốn nước Đông Á: futon, ondol, kang và cái phản
Chỗ ngủ là thứ con người dành một phần ba đời sống ở đó, nhưng bốn nước Đông Á lại giải quyết nó theo bốn cách khác hẳn nhau — và mỗi cách kéo theo cả một kiểu bố trí nhà.
Bài này nói theo nét lớn, và quan trọng hơn là nói vì sao khác nhau: phần lớn đến từ khí hậu, vật liệu sẵn có và cách sưởi ấm, chứ không từ quan niệm.
Bốn cách, bốn logic
Đi từ cái dễ thấy nhất.
Nhật Bản có truyền thống trải nệm futon lên chiếu tatami, sáng dọn vào tủ. Logic ở đây là một phòng nhiều vai: ban ngày là phòng sinh hoạt, ban đêm là phòng ngủ.
Hàn Quốc có hệ sưởi sàn ondol — sàn được làm ấm từ bên dưới, nên nằm sát sàn là nằm ở chỗ ấm nhất. Đây là ví dụ rõ nhất của chuyện kỹ thuật quyết định nếp ở.
Trung Hoa ở vùng lạnh phương bắc có kang — bệ nằm xây bằng gạch, bên dưới dẫn khói bếp qua để giữ ấm. Cùng nguyên lý với ondol nhưng tập trung vào một bệ thay vì cả sàn.
Việt Nam truyền thống dùng phản, sập, chõng tre — mặt nằm nâng lên khỏi nền, thoáng gió bên dưới. Ở xứ nóng ẩm thì logic ngược hẳn: không giữ nhiệt mà thoát nhiệt.
Khí hậu quyết định nhiều hơn quan niệm
Phần đáng chú ý nhất khi so bốn nước.
Xứ lạnh thì nằm sát nguồn nhiệt. Sàn ấm, bệ ấm, và nhà khép kín để giữ nhiệt.
Xứ nóng ẩm thì nằm cách mặt đất. Nền đất mát nhưng ẩm, nên nâng lên và để gió luồn qua bên dưới — cùng logic với nhà sàn.
Vật liệu sẵn có cũng chen vào: nơi nhiều tre gỗ thì có chõng và phản; nơi nghề dệt chiếu phát triển thì chiếu thành một lớp riêng.
Nên khi đọc tài liệu nước ngoài về chỗ ngủ, nhớ hỏi: lời khuyên này sinh ra ở khí hậu nào? Một lời khuyên hợp lý ở xứ lạnh có thể ngược hẳn ở ta.
Điều đó đổi bố trí nhà ra sao
Đây là chỗ nó vượt khỏi chuyện cái giường.
Ngủ dưới sàn thì phòng không cần cố định công năng — nhà Nhật truyền thống ít tường cứng, nhiều vách trượt, và diện tích nhỏ vẫn đủ dùng.
Ngủ trên giường thì phòng khoá vai: đã là phòng ngủ thì khó dùng vào việc khác, và cần diện tích riêng cho nó.
Sưởi sàn thì đồ đạc thấp, ngồi bệt, bàn thấp — cả bộ đồ nội thất đi theo.
Phản giữa nhà thì thành chỗ đa dụng: tiếp khách, ăn cơm, nằm nghỉ trưa, rồi tối là chỗ ngủ. Nhiều nhà Việt cũ vận hành đúng như vậy.
Hôm nay còn lại gì
Đo theo thực tế chứ không theo hình dung lãng mạn.
Giường kiểu phương Tây đã thành mặc định ở cả bốn nước, nhất là ở đô thị và với người trẻ.
Nhưng phần logic thì còn: căn hộ Hàn vẫn phổ biến sưởi sàn; phòng kiểu Nhật vẫn được giữ lại một phòng trong nhiều căn nhà; và phản vẫn còn trong nhà Việt ở quê và ở nhà thờ họ.
Ở ta thì cái mất nhiều nhất là tính đa dụng. Nhà xưa một chỗ nhiều vai; nhà nay mỗi phòng một vai — và với căn hộ nhỏ thì đó là một sự đánh đổi đáng nghĩ lại.
Còn thứ nên giữ là nguyên tắc thoáng dưới chỗ nằm: giường sát đất trong phòng ẩm là chỗ dễ mốc nhất, điều này vẫn đúng y như thời còn nằm phản.
Rút ra được gì cho nhà mình
Phần thực dụng, vì so sánh mà không dùng được thì phí.
Chọn theo khí hậu chỗ mình ở, không theo ảnh đẹp. Nệm dày kiểu xứ lạnh đặt trong phòng ẩm nóng là công thức gây mốc.
Chừa khoảng thoáng dưới gầm giường và đừng nhét kín đồ ở đó — đây là lời khuyên rất cũ mà vẫn đúng.
Nếu nhà chật thì cân nhắc lối một phòng nhiều vai thay vì cố chia thêm phòng: nệm gấp, giường gấp, hoặc một mặt phản đa dụng.
Ngủ sát sàn ở ta thì phải tính chuyện ẩm và côn trùng, và cần chỗ cất nệm ban ngày — thiếu chỗ cất thì nếp đó không sống được.
Và nhớ rằng mấy nếp này đều là giải pháp cho một điều kiện cụ thể. Hiểu điều kiện ấy thì bạn chọn được cái hợp với mình, thay vì chép một hình thức rồi thấy không tiện mà không biết vì sao.
Mấy điều kiêng về chỗ ngủ: bốn nước có giống nhau không
Câu hay được hỏi, và câu trả lời thú vị hơn người ta tưởng.
Có mấy điều trùng nhau trong vùng — chẳng hạn kiêng để đầu giường hoặc chỗ nằm quay về một hướng nhất định gắn với tang lễ. Nhưng hướng cụ thể bị kiêng thì mỗi nơi một khác, vì nó gắn với nếp tang lễ của chính nơi đó chứ không gắn với một quy luật chung.
Nhiều điều chỉ có ở một nước. Đem lời khuyên của nước này áp cho nước kia là chuyện hay gặp trong tài liệu dịch, và nó tạo ra mấy điều kiêng chưa từng tồn tại ở ta.
Có nhóm lại thuần thực tế nhưng được diễn đạt thành lời kiêng: không nằm ngay dưới cửa sổ gió lùa, không nằm dưới vật nặng treo trên đầu. Hai cái này thì nơi nào cũng đúng vì lý do rất trần tục.
Cách đọc cho gọn: gặp một điều kiêng về chỗ ngủ, hỏi nó từ nước nào và vì lý do gì — nếu lý do là an toàn hoặc gió lùa thì làm theo; nếu là nếp riêng của một vùng thì tuỳ nhà bạn.
Ba điều gọn lại
Một, bốn cách ngủ của bốn nước phần lớn sinh ra từ khí hậu và cách sưởi: xứ lạnh nằm sát nguồn nhiệt, xứ nóng ẩm nằm cách mặt đất cho thoáng gió.
Hai, cách ngủ kéo theo cả bố trí nhà — ngủ dưới sàn thì phòng đa vai và nhà ít tường cứng, ngủ trên giường thì phòng bị khoá vai.
Ba, đọc tài liệu nước ngoài về chỗ ngủ thì luôn hỏi lời khuyên ấy sinh ra ở khí hậu nào, vì thứ hợp lý ở xứ lạnh có thể ngược hẳn ở ta.