Con vật trong bốn nước Đông Á: con nào giống, con nào lệch hẳn

Đi qua bốn nước Đông Á sẽ gặp lại rất nhiều con vật quen: hạc, rùa, cá chép, hổ, mèo, chó, cáo. Chúng xuất hiện trên tranh, trên mái đình, trước cổng, trong tiệm — và người Việt nhìn vào thường thấy quen tới mức nghĩ ý nghĩa cũng giống nhau.

Thật ra có con giống, có con lệch hẳn, và có con chỉ nổi bật ở đúng một nơi. Bài này xếp lại theo ba nhóm đó.

Nhóm giống nhau gần như khắp vùng

Hạc. Gắn với sự trường thọ ở cả bốn nơi. Ở Việt Nam quen thuộc nhất là hình hạc đứng trên lưng rùa trong không gian thờ tự. Ở Nhật, hạc gắn với tục gấp giấy và với lời chúc sống lâu.

Rùa. Cũng mang nghĩa trường thọ và bền vững. Ở Việt Nam có thêm một vai rất riêng: rùa đội bia đá — hình ảnh gắn với chuyện học hành và chuyện lưu danh.

Cá chép. Câu chuyện cá vượt thác hoá rồng được kể ở nhiều nơi trong vùng, và ý chung là vượt khó để đổi đời. Ở Nhật, cá chép còn xuất hiện dưới dạng cờ treo trong một dịp lễ dành cho trẻ nhỏ.

Ba con này là phần “đất chung”, và nếu bạn gặp chúng ở bất cứ đâu trong vùng thì đoán theo nghĩa quen là ít sai nhất.

Nhóm mỗi nơi nặng một kiểu

Hổ. Ở đâu cũng là biểu tượng sức mạnh và canh giữ, nhưng mức độ phổ biến thì rất khác. Trong tranh dân gian Hàn Quốc, hổ là một hình tượng cực kỳ quen thuộc và nhiều khi được vẽ với vẻ hài hước chứ không dữ tợn — điều làm người mới xem hay bất ngờ.

Mèo. Ở Nhật có hình con mèo giơ một chân trước, đặt trong tiệm để mời khách — một hình tượng gắn chặt với buôn bán tới mức ngày nay nó đi khắp vùng. Ở Việt Nam thì mèo lại có một vai khác hẳn: nó nằm trong mười hai con giáp, chỗ mà nhiều nơi trong vùng để con thỏ.

Chó. Ở Việt Nam có nếp đặt chó đá trước cổng hoặc ở đầu ngõ với vai canh giữ. Đây là một nét khá riêng, và người từ nơi khác tới thường không đọc ra ngay.

Cáo. Ở Nhật, cáo gắn với một hệ đền thờ rất phổ biến và mang nghĩa hoàn toàn khác với cách người Việt vẫn hình dung về con cáo.

Nhóm chỉ có ở một nơi

Đây là nhóm dễ nhầm nhất, vì nhìn qua thì tưởng là cùng một con.

Nghê là con vật của người Việt, xuất hiện trên kiến trúc đình chùa và ở lối vào. Nó hay bị gọi nhầm là sư tử hoặc lân, nhưng dáng và tinh thần tạo hình thì khác — mềm hơn, ít dữ hơn.

Komainu là cặp tượng canh ở Nhật, haetae là hình tượng canh giữ của Hàn Quốc, và sư tử đá theo dòng Trung Hoa lại là một dáng khác nữa.

Bốn thứ này đứng cùng một vị trí — hai bên lối vào — nên rất dễ bị gộp làm một. Nhưng chúng ra đời từ bốn mạch khác nhau, và gọi đúng tên là một cách tôn trọng nơi mình đang đứng.

Vì sao cùng một con lại lệch nghĩa

Ba cơ chế, và biết chúng thì đoán được cả những trường hợp bài này không nhắc tới.

Con vật ấy có mặt thật ở nơi này mà không có ở nơi kia. Một loài sống quanh người thì đi vào chuyện kể theo cách rất khác so với một loài chỉ nghe nói.

Chữ và âm. Trong vùng dùng chữ Hán, nhiều ý nghĩa gắn với việc tên con vật đọc gần giống một từ mang nghĩa tốt. Mà cách đọc thì mỗi nước một khác — nên một sự trùng âm ở nơi này có thể hoàn toàn không tồn tại ở nơi kia.

Nghề và đời sống. Vùng làm nông, vùng đi biển, vùng buôn bán sẽ nhấn những con vật khác nhau, và nhấn vì những lý do rất thực tế.

Khi mua một món có hình con vật ở nước ngoài

Mấy điều đáng làm, xếp theo mức hữu ích:

Hỏi tên của nó tại chỗ. Không phải tên tiếng Việt mà tên người bản xứ gọi. Có tên thì tra được, và cũng tránh được việc mang về rồi gọi sai suốt nhiều năm.

Hỏi nó thường được đặt ở đâu. Nhiều hình tượng gắn chặt với một vị trí — cổng, cửa hàng, bàn thờ — và đặt sai chỗ thì mất nghĩa.

Hỏi có phải đồ thờ không. Ranh giới giữa đồ lưu niệm và vật mang tính tín ngưỡng không phải lúc nào cũng rõ với người ngoài, và câu hỏi này giúp bạn cư xử cho phải.

Riêng phần mang qua biên giới thì hỏi cơ quan hải quan, nhất là với món làm từ vật liệu tự nhiên.

Khi tài liệu nói khác nhau

Đọc hai nguồn về cùng một con vật mà thấy hai ý nghĩa khác hẳn là chuyện rất thường.

Lý do quen thuộc nhất: hai nguồn đang nói về hai nơi khác nhau, hoặc hai thời khác nhau, mà không nói rõ điều đó. Một hình tượng có thể đổi nghĩa khá nhiều qua vài trăm năm.

Cách đọc cho gọn: khi gặp một khẳng định về ý nghĩa, hỏi thầm ở đâu, và thời nào. Nếu tài liệu không trả lời được hai câu ấy thì đó là một ý nghĩa chung chung, dùng để tham khảo chứ không dùng để chắc chắn.

Ba điều gọn lại

Một, hạc, rùa và cá chép là phần đất chung — gặp ở đâu trong vùng cũng đoán theo nghĩa quen là ít sai nhất.

Hai, bốn hình tượng canh lối vào của bốn nước ra đời từ bốn mạch khác nhau dù đứng cùng một vị trí. Gọi đúng tên là một cách tôn trọng nơi mình đang đứng.

Ba, khi mua một món ở nước ngoài thì hỏi tên bản xứ và hỏi nó thường được đặt ở đâu — hai câu đó giải quyết gần hết những hiểu nhầm về sau.