Hoành phi, câu đối và bia trên kiến trúc Việt: nhìn được gì khi không đọc được chữ

Vào đình, chùa, nhà thờ họ hay một ngôi nhà cổ ở Việt Nam, thứ đập vào mắt sớm nhất là mấy tấm biển chữ Hán treo ngang và hai vế chữ dọc hai bên cột.

Phần lớn người đi qua không đọc được, và cũng ít khi có ai giải thích. Nhưng mấy dòng chữ đó không phải trang trí — chúng nói về chính công trình, về người dựng, và về điều gia chủ muốn nhắc.

Bài này nói về cách nhìn chúng cho có ích, mà không cần biết chữ Hán.

Ba loại chữ hay gặp

Hoành phi — tấm biển nằm ngang, thường treo ở vị trí cao nhất và chính giữa. Chữ ít, ba tới bốn chữ là phổ biến. Nó giống như một tiêu đề đặt cho cả gian.

Câu đối — hai vế chữ dọc, treo hoặc khắc hai bên cột, đối nhau về số chữ và về ý. Đây là phần chứa nhiều nội dung nhất.

Đại tự và bia — chữ lớn khắc trên đá hoặc trên gỗ, ghi việc dựng, việc trùng tu, người công đức. Bia thường có ghi năm, và đó là thông tin quý nhất với người muốn tìm hiểu.

Ba loại này có vai khác nhau, nên đứng trước một gian thì nhìn theo thứ tự: hoành phi cho biết chủ đề, câu đối cho biết nội dung, bia cho biết lịch sử.

Nhìn được gì khi không đọc được chữ

Khá nhiều, và đây là phần thú vị.

Đếm số chữ. Hai vế câu đối phải bằng nhau về số chữ — đó là luật của thể này. Đếm lệch thì hoặc mình nhìn sót, hoặc đó không phải một cặp.

Xem chất liệu và cách làm. Chữ khắc chìm vào gỗ, chữ nổi, chữ khảm xà cừ, chữ sơn son thếp vàng — mỗi cách một mức công, và nó nói về điều kiện của người dựng.

Xem độ mòn. Chữ trên bia đá mòn đều theo thời gian; chữ mới khắc thì cạnh còn sắc. So hai tấm cạnh nhau là biết cái nào được làm sau.

Tìm dòng nhỏ ở góc. Bên cạnh phần chữ lớn thường có một dòng chữ nhỏ ghi năm, ghi người viết hoặc người cúng. Đây là chỗ đáng chụp ảnh nhất.

Đọc niên đại: chỗ hay nhầm

Năm trên bia và trên hoành phi thường ghi theo niên hiệu của một triều đại, kèm can chi, chứ không ghi số năm như bây giờ.

Từ đó ra hai chuyện nên biết:

Muốn quy ra năm dương lịch thì phải tra bảng, và nên tra ở nguồn có dẫn tài liệu. Đừng suy từ trí nhớ, vì các niên hiệu rất dễ lẫn.

Năm khắc trên bia không phải lúc nào cũng là năm dựng công trình. Rất nhiều bia được lập vào dịp trùng tu, và nội dung bia thường nói rõ điều đó — nhưng người xem hay chỉ nhìn con số.

Nếu gặp một công trình mà các tấm bia ghi mấy niên hiệu khác nhau, đó không phải mâu thuẫn. Đó là dấu vết của nhiều lần sửa chữa, và bản thân nó là thông tin.

Chữ Hán và chữ Nôm: hai thứ khác nhau

Đây là chỗ nhiều người gộp làm một.

Chữ Hán viết tiếng Hán, dùng trong văn bản trang trọng, khoa cử, và phần lớn hoành phi câu đối ở đình chùa.

Chữ Nôm dùng bộ chữ Hán để ghi tiếng Việt, nên có nhiều chữ được tạo riêng, không có trong tiếng Hán. Nó xuất hiện nhiều trong văn thơ và trong một số văn bia làng xã.

Người không biết chữ thì nhìn qua thấy giống nhau. Nhưng khi hỏi ai đó đọc giúp, nói rõ "chữ này có thể là Nôm" giúp họ tra đúng hướng — và với chữ Nôm thì số người đọc được ít hơn nhiều.

Còn phần nghĩa thì đừng tự dịch qua âm Hán Việt. Một chuỗi âm nghe quen không đảm bảo mình hiểu đúng câu, vì ngữ pháp khác và điển tích thì rất nhiều.

Muốn biết nội dung thì hỏi ai

Ba hướng, theo thứ tự dễ tới khó:

Hỏi người trông coi công trình. Ở đình chùa và nhà thờ họ thường có người biết nội dung đại ý, dù không đọc được từng chữ. Họ cũng biết chuyện đằng sau, thứ mà sách không có.

Tìm tài liệu về chính công trình đó. Nhiều đình chùa và làng cổ đã được ghi chép, và phần dịch câu đối thường nằm trong đó.

Nhờ người có chuyên môn Hán Nôm. Với văn bia hoặc câu đối dài thì đây là hướng đúng. Chụp ảnh rõ, đủ sáng, chụp cả dòng nhỏ ở góc.

Và nếu ai đó đọc giúp thì ghi lại kèm ảnh. Bản dịch miệng nghe xong là quên, còn ảnh với bản ghi thì dùng được nhiều năm.

Khi nhà mình muốn treo

Nhiều nhà mới xây hoặc mới sửa muốn treo hoành phi câu đối, và đây là chỗ nên cẩn thận.

Hỏi rõ nội dung trước khi đặt khắc. Xin bản phiên âm và bản dịch, đọc xem có hợp với nhà mình không. Chữ đẹp mà nội dung không hợp thì treo lên rồi khó gỡ.

Kiểm chính tả chữ Hán bằng người có chuyên môn, không kiểm bằng ảnh mẫu trên mạng. Sai một nét là sai chữ, và nhiều mẫu bán sẵn chép lại từ nguồn đã sai.

Cân với không gian thật. Bộ đúng cỡ cho gian nhà cổ trần cao thì quá lớn cho phòng khách chung cư.

Còn phần chọn nội dung theo nếp nhà — chữ nào hợp với gian thờ, chữ nào hợp với phòng khách — thì hỏi người lớn trong nhà và người viết chữ, vì đó là chuyện của từng nhà.

Ba điều gọn lại

Một. Hoành phi cho biết chủ đề, câu đối chứa nội dung, bia ghi lịch sử — nhìn theo thứ tự đó thì đọc được một gian dù không biết chữ.

Hai. Dòng chữ nhỏ ở góc là chỗ đáng chụp nhất: nó ghi năm, người viết, người cúng. Và năm trên bia thường là năm trùng tu chứ không phải năm dựng.

Ba. Muốn treo ở nhà thì xin bản phiên âm và bản dịch trước khi đặt khắc, và nhờ người có chuyên môn kiểm chữ — nhiều mẫu bán sẵn chép lại từ nguồn đã sai.