Kimon — hướng đông bắc trong quan niệm Nhật: nó là gì và không phải là gì
Ai đọc tài liệu nhà cửa của Nhật một thời gian sẽ gặp một chữ lặp đi lặp lại: kimon — viết bằng hai chữ Hán nghĩa là "cửa quỷ", và chỉ hướng đông bắc. Kèm theo nó thường có chữ thứ hai, ura-kimon, chỉ hướng ngược lại là tây nam.
Đây là một trong số ít khái niệm mà người Nhật bình thường vẫn biết, dù phần lớn không gọi nó là phong thuỷ. Bài này nói nó là gì, nó không phải là gì, và hôm nay nó còn ảnh hưởng tới đâu.
Nó chỉ cái gì
Gọn nhất: kimon là hướng đông bắc, và trong quan niệm dân gian Nhật thì đó là hướng cần thận trọng — không nên đặt vào đó mấy thứ "bẩn" hoặc gây ô uế theo cách hiểu truyền thống, tiêu biểu là khu vệ sinh, bếp, chỗ đổ rác.
Ura-kimon, hướng tây nam, được coi là mặt đối của nó và cũng được nhắc tới trong cùng mạch, dù thường nhẹ hơn.
Cần nói rõ ngay: đây là một quan niệm về hướng trong văn hoá dân gian, không phải một phép đo. Nó không có cách kiểm chứng, và mức độ tin thì mỗi người mỗi khác — giống như nhiều điều kiêng ở các nước khác trong vùng.
Nó đến từ đâu — và chỗ các nguồn không thống nhất
Khái niệm này có gốc từ hệ tư tưởng phương hướng du nhập từ đại lục vào Nhật cùng với chữ Hán, lịch và nhiều thứ khác. Nhưng khi tới Nhật, nó phát triển theo đường riêng và trở thành một thứ đặc trưng Nhật hơn là một bản sao.
Về việc vì sao lại là hướng đông bắc, các nguồn giải thích khác nhau: có nguồn nối nó với cách sắp xếp mười hai chi trên vòng phương hướng, có nguồn giải thích bằng khí hậu và hướng gió lạnh, có nguồn nối với các câu chuyện tôn giáo.
Mấy cách giải thích này không phủ nhận nhau nhưng cũng không hợp thành một câu chuyện duy nhất. Ai đọc thấy một nguồn nói chắc nịch về nguồn gốc của kimon thì nên đọc thêm nguồn thứ hai — đây là chủ đề mà sự chắc chắn thường tới từ cách kể, không phải từ bằng chứng.
Nó khác gì với phong thuỷ mà người Việt quen
Ba khác biệt đáng để ý:
Nó là một quy tắc về hướng cụ thể, không phải một hệ thống. Phong thuỷ mà người Việt quen có bộ khung — toạ hướng, quái mệnh, cung vị, tính theo tuổi người ở. Kimon thì là một điều kiêng gắn với một hướng cố định, giống nhau cho mọi người, không tính theo tuổi ai.
Nó không đi kèm một nghề riêng phổ biến. Ở Việt Nam có người xem phong thuỷ như một nghề. Ở Nhật, phần kimon thường nằm trong tay kiến trúc sư hoặc nhà thầu như một điều cần lưu ý khi thiết kế, chứ không phải một buổi xem riêng.
Nó tồn tại song song với mấy hệ khác. Người Nhật còn có cách chọn ngày riêng, có tục xin bùa ở đền, có mấy khái niệm về phương hướng khác — và chúng không hợp thành một hệ thống duy nhất như người ngoài hay tưởng.
Hôm nay nó còn ảnh hưởng gì
Thực tế thì tuỳ người và tuỳ việc, nhưng có thể nói mấy điều tương đối chắc.
Trong thiết kế nhà riêng, đây là chuyện vẫn được nhắc tới. Nhiều kiến trúc sư hỏi gia chủ có quan tâm không rồi mới quyết, và không ít gia đình yêu cầu tránh đặt khu vệ sinh ở góc đông bắc.
Trong căn hộ thì gần như không áp dụng được — mặt bằng do chủ đầu tư quyết, người mua không đổi được vị trí bếp hay nhà tắm. Đây cũng là lý do khái niệm này nhạt dần ở đô thị lớn.
Và có một nhóm không nhỏ người Nhật trẻ chỉ biết chữ đó chứ không thực hành gì — tương tự nhiều người Việt biết "kiêng động thổ tháng bảy" mà không nhớ lý do.
Người Việt đọc tài liệu Nhật nên cẩn thận chỗ nào
Chỗ dễ sai nhất là dịch gộp. Sách dịch hay gom kimon, cách chọn ngày của Nhật, tục xin bùa, và mấy khái niệm khác vào chung một chữ "phong thuỷ Nhật Bản" — trong khi ở Nhật chúng là những thứ riêng biệt, có nguồn gốc khác nhau.
Chỗ thứ hai là áp hệ này lên hệ kia. Kimon không tính theo tuổi, nên đem quái mệnh của bát trạch vào rồi bảo "hướng đông bắc hợp với người mệnh này" là trộn hai hệ vốn không nói chuyện với nhau.
Chỗ thứ ba là mức độ. Tài liệu bán hàng hay mô tả kimon như một điều cấm nghiêm ngặt mà mọi người Nhật đều tuân theo. Thực tế nhẹ hơn nhiều và rất khác nhau tuỳ vùng, tuỳ thế hệ, tuỳ gia đình.
Nếu đang xây nhà và thấy thú vị
Có thể tham khảo như một gợi ý về bố trí, nhưng đừng để nó đè lên mấy điều kiện thực tế quan trọng hơn: hướng nắng, hướng gió, đường ống nước đi đâu cho hợp lý, và khu vệ sinh đặt ở chỗ tiện dùng.
Ở khí hậu Việt Nam, mấy điều kiện đó ảnh hưởng tới đời sống hằng ngày rõ rệt và đo được. Một quan niệm về hướng, dù thú vị, thì không.
Và nếu trong nhà có người coi trọng chuyện này thì bàn cho rõ từ lúc còn trên bản vẽ. Đổi vị trí khu vệ sinh trên giấy thì dễ, đổi sau khi đã đổ móng thì rất tốn.
Mấy chữ hay đi cùng, và đừng gộp chúng lại
Đọc tài liệu Nhật về nhà cửa sẽ gặp thêm vài chữ nữa, và chúng là những thứ riêng biệt chứ không phải các phần của một hệ:
- Genkan — khoảng sảnh thấp ngay cửa vào, chỗ bỏ giày. Đây là một đặc điểm kiến trúc có công năng rõ ràng, không phải một quy tắc về hướng.
- Cách chọn ngày của Nhật — có hệ riêng với tên gọi riêng, in sẵn trên nhiều cuốn lịch. Nó không dính gì tới kimon.
- Nghi lễ trước khi xây — một tục làm tại nơi sắp dựng nhà, do người của đền chủ trì. Đây thuộc phần tín ngưỡng, không thuộc phần bố trí.
- Bùa xin ở đền — có nhiều loại cho nhiều việc khác nhau, và có nếp riêng về cách giữ, cách trả lại.
Bốn thứ trên có thể cùng xuất hiện trong đời sống một gia đình Nhật, nhưng chúng đến từ các mạch khác nhau. Người viết tiếng Việt hay gói chung thành một chương "phong thuỷ Nhật" — đọc thì gọn, mà hiểu thì lệch.
Ba điều gọn lại
Một. Kimon là hướng đông bắc trong quan niệm dân gian Nhật, gắn với việc tránh đặt khu vệ sinh, bếp và chỗ rác. Đó là một điều kiêng về hướng, không phải một phép đo.
Hai. Nó khác phong thuỷ mà người Việt quen ở ba chỗ: là quy tắc đơn lẻ chứ không phải hệ thống, không tính theo tuổi người ở, và không đi kèm một nghề xem riêng phổ biến.
Ba. Đọc tài liệu dịch thì coi chừng ba lỗi: gộp nhiều thứ Nhật vào một chữ "phong thuỷ", trộn với bát trạch, và nói quá mức độ nghiêm ngặt.