Màu sắc trong bốn nước Đông Á: cái gì chung, cái gì riêng

Trong vùng Đông Á, màu sắc là một trong những thứ vừa giống nhau nhất vừa dễ gây hiểu nhầm nhất. Giống vì bốn nước chia chung nhiều nguồn gốc văn hoá; dễ nhầm vì cùng một màu, mỗi nơi lại gắn với những dịp khác nhau, và cách dùng còn đổi theo thời.

Bài này đi qua mấy màu hay gặp, nói cái gì là chung của cả vùng, cái gì là riêng của từng nơi, và mấy chỗ người đi du lịch hoặc làm ăn với họ hay vấp.

Đỏ: màu được chia sẻ nhiều nhất

Đây là màu mà cả vùng dùng cho dịp vui, và là chỗ ít khác biệt nhất. Cưới hỏi, năm mới, khai trương, phong bao lì xì — đỏ xuất hiện ở khắp nơi trong bốn nước.

Điểm khác nằm ở mức độ. Ở Trung Quốc, đỏ được dùng đậm và rộng trong mọi dịp lễ. Ở Việt Nam cũng rất phổ biến, nhất là ngày Tết và trong cưới hỏi. Ở Nhật, đỏ thường xuất hiện cùng trắng thành một cặp dùng cho dịp mừng, và cặp đỏ trắng này là thứ bạn thấy trên dây trang trí, trên phong bao, trên rèm cửa dịp lễ. Ở Hàn, đỏ nằm trong bộ màu truyền thống nhưng cách dùng hằng ngày dè dặt hơn so với Trung Quốc.

Một lưu ý thực tế cho người Việt khi viết thiệp hoặc ghi tên: viết tên người bằng mực đỏ là điều nhiều người trong vùng tránh, vì nó gắn với những ngữ cảnh không hay. Đây là chi tiết nhỏ nhưng dễ gây khó chịu, và tránh thì không mất gì.

Trắng: chỗ khác biệt lớn nhất với phương Tây

Trong vùng Đông Á, trắng gắn với tang lễ — đây là điểm chung khá rõ của cả bốn nước, và cũng là chỗ khách phương Tây hay vấp khi chọn hoa hoặc chọn màu gói quà.

Nhưng trắng không chỉ có nghĩa đó. Ở Nhật, trắng còn là màu của sự thanh sạch trong nghi lễ thần đạo, và cặp đỏ trắng như nói ở trên lại là màu mừng. Ở Hàn, trang phục truyền thống màu trắng có lịch sử lâu đời và không mang nghĩa buồn trong mọi ngữ cảnh.

Nghĩa là trắng phải đọc theo bối cảnh chứ không đọc theo một quy tắc duy nhất. Với người ngoài, cách an toàn là tránh dùng trắng một mình cho quà mừng, còn trắng đi kèm màu khác thì thường không vấn đề.

Vàng và kim: hai thứ hay bị gộp

Vàng trong tiếng Việt chỉ cả màu vàng lẫn kim loại vàng, và điều đó gây nhầm khi đọc tài liệu.

Ở Trung Quốc, sắc vàng có một lịch sử gắn với hoàng gia, và điều đó để lại dấu trong cách nó được dùng cho những thứ mang tính trang trọng. Trong đời sống hôm nay thì vàng kim xuất hiện nhiều ở đồ trang trí dịp lễ và ở những thứ muốn tỏ ra sang trọng — điều này đúng với cả bốn nước và cũng đúng với nhiều nơi khác trên thế giới.

Với người mua đồ mỹ nghệ, điều đáng chú ý thực tế hơn: màu vàng kim trên một món hàng thường là lớp phủ hoặc lớp mạ, và nó nói về cách hoàn thiện chứ không nói gì về chất liệu bên dưới.

Xanh: một chữ, nhiều màu

Đây là chỗ rối nhất khi đọc tài liệu cũ. Trong chữ Hán cổ có một chữ chỉ một dải màu bao gồm cả xanh lá, xanh lam và đôi khi cả xám đen — nên khi dịch sang tiếng Việt hoặc tiếng Anh, người dịch phải chọn một màu, và mỗi người chọn khác nhau.

Hệ quả là bạn sẽ gặp cùng một đoạn văn được dịch thành xanh lục ở sách này và xanh lam ở sách kia. Cả hai đều không sai hẳn; vấn đề nằm ở chỗ chữ gốc không phân biệt như tiếng Việt hôm nay phân biệt.

Với người đọc, cách xử là: khi thấy chữ xanh trong một bản dịch, đừng vội suy ra một sắc cụ thể. Nếu điều đó quan trọng với việc bạn đang làm — chọn sơn, chọn đá — thì tìm bản gốc hoặc tìm mô tả chi tiết hơn.

Đen: khác nhau tuỳ chỗ dùng

Đen trong vùng vừa gắn với sự trang trọng vừa gắn với tang lễ, và cách hiểu khác nhau theo bối cảnh và theo thế hệ.

Ở Nhật, trang phục đen là chuẩn mực cho cả đám cưới lẫn đám tang — phân biệt nằm ở phụ kiện và ở màu của cà vạt, chứ không ở màu áo. Đây là chi tiết mà khách nước ngoài hay bất ngờ.

Ở Việt Nam và các nước còn lại, đen trong đời sống hằng ngày là màu bình thường và ngày càng được dùng nhiều trong thiết kế hiện đại. Nhưng với quà tặng và với gói quà thì nhiều người vẫn tránh đen thuần, nhất là khi tặng người lớn tuổi.

Chỗ người đi xa hay vấp

Chọn hoa. Màu và loại hoa đều có quy ước, và quy ước khác nhau theo nước. Nếu không rành, cách an toàn nhất là nói rõ với người bán hoa rằng tặng cho dịp gì và người nhận là ai — họ làm việc đó hằng ngày.

Gói quà. Người bán quà ở địa phương biết màu nào hợp dịp nào, và nhờ họ gói là cách vừa nhanh vừa chắc.

Mực viết. Tránh viết tên người bằng mực đỏ, như nói ở trên.

Trang phục dự lễ. Hỏi trước chủ nhà hoặc người mời. Câu hỏi này hoàn toàn bình thường và không ai thấy phiền.

Nguyên tắc chung cho cả bốn chỗ: hỏi người tại chỗ dễ hơn nhiều so với tra cứu, vì quy ước thay đổi theo vùng, theo thế hệ, và theo cả gia đình.

Cái gì đang đổi

Ở cả bốn nước, người trẻ dùng màu tự do hơn hẳn thế hệ trước, và ranh giới đang mờ dần ở nhiều chỗ. Cô dâu mặc váy trắng là chuyện bình thường ở cả bốn nơi hôm nay, dù vài chục năm trước thì khác.

Nghĩa là mọi mô tả về màu trong vùng nên đọc như mô tả về một tập quán đang chuyển, chứ không phải một bộ luật. Và trong một gia đình, người lớn tuổi với người trẻ có thể đang giữ hai chuẩn khác nhau cùng lúc.

Với người ngoài, điều đó lại dễ chịu: phần lớn sai sót về màu được bỏ qua nếu thấy rõ thiện chí, và hỏi trước một câu thì gần như không bao giờ sai.

Màu trong kiến trúc và trong nhà ở

Ở phần nhà cửa, khác biệt giữa bốn nước lộ ra rõ hơn ở vật liệu chứ không ở màu sơn.

Nhà cổ Nhật thiên về màu tự nhiên của gỗ, giấy và đất trát, nên tổng thể nhạt và ít tương phản. Kiến trúc cung đình và đền miếu Trung Hoa thì dùng màu mạnh, mái ngói men màu và cột sơn đậm. Việt Nam ở giữa: đình chùa có màu mạnh ở phần chạm và phần thờ, còn nhà ở dân gian thì chủ yếu là màu vật liệu.

Điều này có ích khi bạn xem ảnh tham khảo để làm nhà: một bức ảnh đẹp có thể thuộc về hệ vật liệu hoàn toàn khác với nhà bạn, và chép màu mà không chép vật liệu thì ra kết quả khác hẳn kỳ vọng.

Khi tài liệu nói về màu mà không nói về ánh sáng

Một điểm ít được nhắc: mọi quy ước về màu đều hình thành trong điều kiện ánh sáng của thời đó — ánh sáng ban ngày và ánh lửa, chứ không phải đèn điện.

Cùng một sắc đỏ dưới nắng, dưới đèn vàng và dưới đèn trắng lạnh cho ba cảm giác khác nhau, và đó là lý do nhiều người chọn màu theo bảng rồi về nhà lại thấy không giống. Với việc thật như sơn nhà hay chọn vải, nên xem mẫu ở đúng chỗ sẽ dùng và vào đúng giờ mình hay ở đó.

Nói cách khác: phần quy ước cho bạn biết màu nào hợp dịp nào, còn phần mắt thấy thì phải tự kiểm tại chỗ. Hai phần đó không thay nhau được.

Ba điều gọn lại

Một, đỏ là màu chung cho dịp vui của cả vùng, khác nhau ở mức độ dùng chứ không ở nghĩa.

Hai, trắng gắn với tang lễ nhưng không chỉ có nghĩa đó — phải đọc theo bối cảnh, nhất là ở Nhật và Hàn.

Ba, chữ xanh trong tài liệu cũ chỉ một dải màu rộng, nên hai bản dịch ra hai màu khác nhau là chuyện của bản dịch, không phải của bản gốc.