Ngày tốt ngày xấu ở bốn nước Đông Á: mỗi nơi tra bằng bảng gì
Trong bốn nước Đông Á, chọn ngày cho việc lớn là nếp chung. Nhưng bảng tra thì không chung: mỗi nơi dùng một hệ khác nhau, tên khác nhau, và cách tính cũng khác.
Điều này gây nhầm khi ta đọc tài liệu dịch, hoặc khi làm ăn với người nước khác và thấy họ tránh một ngày mà lịch mình không đánh dấu gì. Bài này xếp lại cho gọn: mỗi nơi tra bằng gì, cái gì có nguồn rõ, và cái gì thì các sách nói khác nhau.
Cái chung: đều dựa trên lịch âm dương
Nền chung của cả vùng là hệ lịch âm dương và hệ can chi — sáu mươi tổ hợp lặp lại, gán cho ngày, tháng, năm.
Từ nền đó, mỗi nơi dựng thêm các lớp riêng: lớp thần sát, lớp sao, lớp ngày kiêng. Chính các lớp thêm này mới là chỗ bốn nước tách ra, chứ không phải cái nền.
Một chỗ nên nhớ ngay từ đầu: ranh giới ngày trong các hệ cổ không phải lúc nào cũng là nửa đêm theo đồng hồ hôm nay, và giờ trong can chi chia theo mười hai khắc chứ không theo hai mươi bốn giờ. Khi so lịch giữa các nước, phần lệch này đủ để ra hai ngày khác nhau.
Việt Nam và Trung Hoa: hoàng đạo, hắc đạo và các ngày kiêng
Ở Việt Nam và Trung Hoa, hệ quen nhất là ngày hoàng đạo và hắc đạo, kèm theo một danh sách các ngày kiêng có tên riêng.
Lịch vạn niên bán ngoài hàng sách thường in sẵn những mục này: ngày này tốt cho việc gì, kiêng việc gì, giờ nào trong ngày là giờ tốt. Người không chuyên phần lớn tra thẳng ở đó chứ không tự tính.
Đây cũng là chỗ nên biết một sự thật: các cuốn lịch vạn niên khác nhau không phải lúc nào cũng khớp. Chúng dựa trên những bộ quy tắc có gốc khác nhau, và có bộ đã qua nhiều lần chép lại chỉnh sửa. Thấy hai cuốn nói ngược nhau về cùng một ngày là chuyện bình thường, không phải cuốn nào in sai.
Ngoài hệ ngày, còn lớp tuổi: người ta xem ngày có hợp tuổi người chủ sự không. Đây là lý do cùng một ngày mà tốt với nhà này, phải tránh với nhà kia.
Nhật Bản: rokuyō — sáu ngày in ngay trên lịch
Nhật có một hệ rất dễ nhận ra vì nó được in thẳng trên lịch bàn, lịch bỏ túi và cả sổ tay: rokuyō, sáu tên ngày lặp theo chu kỳ.
Sáu tên đó là taian, butsumetsu, senshō, sakigachi hay senpu, tomobiki và shakkō. Mỗi ngày mang một nghĩa chung về việc nên hay không nên làm, và trong đó hai cái được dùng nhiều nhất trong đời sống thật:
Taian được coi là ngày lành nhất, nên cưới hỏi và khai trương hay dồn vào đó — tới mức nhà hàng tiệc cưới ở Nhật thường tính giá khác nhau theo ngày này.
Butsumetsu thì ngược lại, bị tránh cho việc vui. Còn tomobiki thì hay bị tránh cho đám tang, vì cách hiểu dân gian gắn tên nó với ý kéo theo người khác — nhiều nhà hoả táng ở Nhật đóng cửa vào ngày này.
Điều đáng nói là rokuyō không phải một hệ cổ xưa được giữ liên tục từ đầu. Nó phổ biến rộng ở Nhật khá muộn, và giới nghiên cứu vẫn bàn về đường nó du nhập. Người Nhật hôm nay phần lớn xem nó như một nếp có sẵn trên lịch chứ không phải một hệ tín ngưỡng được học.
Hàn Quốc: ngày không có "son" và chuyện dọn nhà
Ở Hàn, hệ được dùng nhiều nhất trong đời sống thường ngày gắn với việc chuyển nhà: người ta chọn son eomneun nal — hiểu nôm na là ngày không có thứ quấy nhiễu.
Cách tính dựa trên đuôi của ngày âm lịch, và chu kỳ lặp đều đặn trong tháng, nên ai cũng tra được nhanh. Hệ quả thấy rõ ngoài đời: giá thuê xe chuyển nhà ở Hàn vào những ngày đó đắt hơn, và phải đặt trước.
Ngoài chuyện dọn nhà, Hàn cũng có lớp xem ngày cưới và ngày việc lớn theo hệ tương tự vùng, và có nghề xem riêng. Nhưng nếu chỉ chọn một thứ tiêu biểu cho nếp Hàn hôm nay thì chính là ngày dọn nhà, vì nó đụng tới nhiều người nhất.
Vì sao bốn nơi lại lệch nhau đến vậy
Ba lý do, và cả ba đều là chuyện lịch sử chứ không phải chuyện đúng sai.
Một, mỗi nơi nhận một lớp khác nhau. Cùng một kho khái niệm gốc, nhưng nơi này giữ lớp thần sát, nơi kia lại phổ biến một hệ đơn giản hơn dễ in lên lịch.
Hai, việc đổi lịch ở mỗi nước mỗi khác. Nhật chuyển sang dương lịch sớm và nhiều nếp cũ bị dời theo ngày dương, còn Việt Nam và Trung Hoa giữ âm lịch cho việc lễ tết. Cùng một tập tục, sau vài lần dời, ra hai ngày khác nhau.
Ba, thương mại hôm nay. Ứng dụng xem ngày, dịch vụ cưới, dịch vụ chuyển nhà — tất cả đều có lợi khi có một bảng gọn để bán. Bảng gọn thì dễ dùng, nhưng cũng làm mất phần điều kiện và phần ngoại lệ vốn có trong sách gốc.
Khi làm ăn hoặc có việc với người nước khác
Không cần học hết bốn hệ, chỉ cần biết vài điều để khỏi lỡ việc.
Với đối tác Nhật, nếu là việc mang tính khai trương hay ký kết có nghi lễ, họ có thể muốn tránh butsumetsu. Với việc tang thì tomobiki là ngày nhạy cảm.
Với Hàn, nếu liên quan tới chuyển trụ sở hay dọn kho, hỏi trước xem họ có nhắm ngày cụ thể không — vì không chỉ là niềm tin, mà còn là chuyện đặt xe.
Với người Việt và người Trung, ngày thường được xem kèm tuổi người chủ sự, nên câu hỏi đúng không phải "ngày nào tốt" mà là "bên anh chị đã chọn ngày chưa".
Và trong mọi trường hợp: hỏi thẳng thì lịch sự hơn là đoán. Phần lớn người ta vui khi thấy mình được để ý tới nếp riêng, kể cả khi chính họ không quá tin.
Đọc tài liệu dịch: mấy chỗ hay sai
Đây là nơi sinh nhiều hiểu lầm nhất, và phần lớn do dịch gộp.
Tên các hệ khi dịch sang tiếng Việt hay bị quy về chung một chữ "ngày tốt ngày xấu", làm mất thông tin là nó thuộc hệ nào. Đọc một bài không nói rõ hệ thì gần như không kiểm lại được.
Ngày trong tài liệu nước ngoài cũng hay bị đổi sang dương lịch mà không ghi cách đổi — trong khi chính cách đổi mới là chỗ dễ lệch một ngày.
Và cách hiểu dân gian của một cái tên không phải lúc nào cũng là nghĩa gốc của chữ đó. Trường hợp tomobiki là ví dụ hay được nhắc: nghĩa dùng hôm nay gắn với cách đọc chữ, và giới nghiên cứu cho rằng nó khác với gốc ban đầu.
Cách an toàn khi đọc: xem bài có nói rõ đang dùng hệ nào không, có dẫn nguồn không, và có thừa nhận chỗ các nguồn khác nhau không. Bài nào trình bày mọi thứ như một bảng thống nhất cho cả vùng thì gần như chắc chắn đã lược mất phần khác biệt.
Ba điều gọn lại
Một, nền chung là lịch âm dương và can chi; chỗ bốn nước tách ra là các lớp thêm vào bên trên.
Hai, mỗi nơi có một hệ tiêu biểu đi vào đời sống thật: hoàng đạo và lịch vạn niên ở Việt Nam và Trung Hoa, rokuyō in trên lịch ở Nhật, ngày dọn nhà ở Hàn.
Ba, khi đọc tài liệu dịch thì hỏi trước là đang nói hệ nào — thiếu câu đó thì mọi bảng tra đều không kiểm lại được.