Nơi thờ trong nhà ở bốn nước Đông Á: cố định hay dựng theo dịp
Một người Việt, một người Nhật và một người Hàn cùng nói "nhà tôi có thờ". Nghe thì giống nhau, nhưng thứ thật sự có trong nhà họ, chỗ đặt nó, và việc phải làm hằng ngày thì khác nhau khá nhiều.
Bài này đối chiếu bốn nơi trong vùng — Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc — ở đúng một điểm: nơi thờ trong chính căn nhà mình.
Việt Nam: một vật cố định, đặt cao, ở gian trang trọng
Bàn thờ gia tiên là một phần của căn nhà chứ không phải đồ đạc. Nó có chỗ riêng, thường đặt cao và ở gian trang trọng nhất, và nó đi theo suốt vòng đời căn nhà — từ lúc dựng nhà tới lúc chuyển đi.
Đi kèm là một nhịp việc đều đặn: hương, nước, hoa quả, ngày rằm mùng một, ngày giỗ. Và gắn với nó là một người trong nhà đứng ra lo — vai này được trao lại qua các thế hệ, và việc trao lại ấy là chuyện lớn trong nhiều gia đình.
Nhật Bản: hai thứ khác nhau hay bị gộp làm một
Trong nhà Nhật truyền thống có thể có hai thứ riêng biệt, thuộc hai hệ tín ngưỡng khác nhau.
Butsudan là tủ thờ theo Phật giáo, gắn với người đã khuất trong nhà — gần với bàn thờ gia tiên của người Việt về vai trò. Nó là một cái tủ có cánh, đóng lại được.
Kamidana là kệ nhỏ đặt cao trên tường, thuộc Thần đạo, hướng tới các vị thần chứ không tới tổ tiên.
Một nhà có thể có cả hai, có một, hoặc không có gì — và chuyện này thay đổi nhiều giữa các thế hệ, giữa nhà ở quê và căn hộ thành phố. Gọi chung cả hai là "bàn thờ" thì mất mất điều quan trọng nhất: chúng hướng về hai thứ khác nhau.
Trung Quốc: bài vị, và một thế kỷ nhiều biến động
Truyền thống lâu đời đặt trọng tâm vào bài vị tổ tiên — tấm gỗ ghi danh tính người đã khuất — cùng nhà thờ họ ở cấp dòng họ.
Nhưng thế kỷ hai mươi ở Trung Quốc có những đứt gãy lớn, nên hiện trạng hôm nay rất không đồng đều: khác nhau theo vùng, theo thành thị hay nông thôn, theo từng gia đình. Trong khi đó, các cộng đồng người Hoa ở ngoài đại lục lại giữ được liên tục hơn, nên nhiều nếp cũ nhìn thấy rõ ở đó hơn là ở chính quê gốc.
Đây là chỗ cần cẩn thận khi đọc tài liệu: một mô tả đúng với một cộng đồng có thể không đúng với cộng đồng khác, dù cùng gọi là "người Trung Quốc".
Hàn Quốc: trọng tâm nằm ở nghi lễ theo dịp
Ở Hàn Quốc, phần đậm nét nhất không phải một vật cố định trong nhà mà là nghi lễ theo dịp — bày biện vào ngày giỗ và các dịp trong năm, xong thì cất đi. Cả gia đình tụ về, và bàn được dựng lên cho dịp ấy.
Thêm vào đó, tỷ lệ người theo các tôn giáo khác ở Hàn Quốc khá lớn, nên trong cùng một dòng họ có nhà làm đầy đủ, có nhà chỉ họp mặt tưởng niệm, có nhà không làm. Bức tranh vì vậy đa dạng hơn hẳn so với hình dung "cả nước làm giống nhau".
Bốn chỗ khác nhau đáng nhớ
Nếu chỉ giữ lại bốn điểm để phân biệt, thì là:
- Vật cố định hay dựng theo dịp. Việt Nam nghiêng hẳn về vật cố định; Hàn Quốc nghiêng về dựng theo dịp.
- Một nơi hay nhiều nơi. Nhật có thể có hai nơi cho hai hệ khác nhau trong cùng một căn nhà.
- Hướng về ai. Tổ tiên, hay các vị thần, hay cả hai — đây là điểm hay bị gộp nhất khi dịch.
- Ai đứng ra lo. Vai này được trao theo những quy ước khác nhau, và ở đâu cũng đang đổi.
Vì sao lại khác nhau tới vậy
Ba nhóm lý do chồng lên nhau.
Tôn giáo chủ đạo khác nhau ở mỗi nơi, và mỗi hệ có cách riêng về việc thờ tại gia.
Kiến trúc khác nhau — nhà có gian giữa trang trọng thì dễ có một vật cố định; nhà ở kiểu khác, hoặc căn hộ nhỏ hôm nay, thì phải xử khác.
Biến động xã hội thế kỷ hai mươi — chiến tranh, di cư, đô thị hoá, và ở mỗi nước một kiểu — cắt đứt hoặc làm mỏng đi những mạch truyền lại.
Khi bạn tới nhà người ta ở nước khác
Nguyên tắc gọn nhất: không tự ý chạm, không tự ý chụp, và hỏi chủ nhà một câu trước. Một câu hỏi thật thà bao giờ cũng được đón nhận tốt hơn là làm theo thứ mình đọc được ở đâu đó về "phong tục nước họ".
Nếu được mời dự một nghi lễ, làm theo người trong nhà và làm chậm hơn họ nửa nhịp là đủ. Không ai chờ đợi một người khách biết hết nếp.
Đọc tài liệu về vùng này: chỗ nên cẩn thận
Nhiều tài liệu tiếng Việt dịch gộp mọi nơi thờ tại gia thành "bàn thờ", nên đọc xong dễ tưởng bốn nước làm giống nhau. Ngược lại, có tài liệu lại mô tả một nếp rất riêng của một vùng như thể cả nước đều vậy.
Hai câu hỏi nên đặt khi đọc: tài liệu này nói về thời nào, và nói về vùng nào, cộng đồng nào. Thiếu hai thông tin đó thì mô tả nào cũng dễ bị đọc rộng hơn phạm vi thật của nó.
Ba điều gọn lại
Một. Cùng gọi là thờ tại gia, nhưng có nơi là một vật cố định trong nhà, có nơi là một bàn dựng lên theo dịp rồi cất đi.
Hai. Ở Nhật, butsudan và kamidana là hai thứ hướng về hai đối tượng khác nhau — gộp chung một tên là mất đúng điểm quan trọng nhất.
Ba. Mọi mô tả về vùng này đều cần kèm thời nào và vùng nào. Một nếp đúng với cộng đồng này có thể không đúng với cộng đồng khác, dù cùng một quốc tịch.