Phong thuỷ Hàn Quốc: pungsu-jiri và những gì còn lại hôm nay
Hàn Quốc là nước Đông Á mà người Việt tiếp xúc nhiều nhất qua phim ảnh, nhưng phần phong thuỷ của họ lại ít được nói tới. Thực ra nó có mặt ở những chỗ rất cụ thể — trong cách chọn kinh đô, trong nút thang máy, và trong giá dịch vụ chuyển nhà.
Tên gọi: pungsu-jiri
Tiếng Hàn gọi là 풍수지리 — pungsu-jiri, đọc theo âm Hán là "phong thuỷ địa lý". Chữ pungsu chính là "phong thuỷ", còn jiri là "địa lý".
Chữ ghép ấy nói lên trọng tâm: truyền thống Hàn nghiêng hẳn về đọc địa hình — núi, sông, thế đất — hơn là về tính toán bằng la bàn. Đây là điểm khác lớn so với cách người Việt và người Hoa hay dùng, vốn nặng phần bảng tra và độ số.
Nguyên tắc cốt lõi: baesan-imsu
배산임수 (baesan-imsu, Hán Việt là "bối sơn lâm thuỷ") — lưng tựa núi, mặt hướng nước. Đây là câu gói gọn gần như toàn bộ pungsu, và người Hàn bình thường cũng biết câu này.
Nó rất dễ hiểu theo lẽ thường: núi phía sau chắn gió lạnh mùa đông từ phương bắc, nước phía trước cho nguồn sinh hoạt và đường đi lại, đất dốc thoải về phía nước thì thoát nước tốt. Ở khí hậu bán đảo Triều Tiên, đây không phải quy ước trừu tượng mà là mô tả một chỗ ở dễ sống.
Seoul: một thành phố được chọn theo nguyên tắc ấy
Đây là ví dụ rõ nhất và cũng nổi tiếng nhất. Khi triều Triều Tiên dời đô về Hanyang — nay là Seoul — cuối thế kỷ XIV, việc chọn địa điểm có phần luận theo pungsu, và kết quả khớp đúng công thức: núi ở phía bắc sau lưng, sông Hàn chảy phía trước.
Cung điện chính cũng đặt theo trục ấy, dựa lưng vào núi phía bắc. Nghĩa là ở Hàn Quốc, phong thuỷ không chỉ là chuyện nhà riêng — nó từng là một phần trong quyết sách quy hoạch cấp quốc gia, và dấu vết còn nhìn thấy được trên bản đồ tới hôm nay.
Myeongdang — chữ đã đi vào lời nói thường
명당 (myeongdang, "minh đường") vốn là thuật ngữ chỉ khoảng đất tốt trước huyệt. Nhưng ngày nay người Hàn dùng nó trong đời sống thường ngày với nghĩa rộng hơn nhiều: chỗ ngon, vị trí đẹp. Một quán ăn đông khách, một chỗ ngồi tốt trong sân vận động, một mặt bằng buôn bán đắc địa — đều gọi là myeongdang.
Đây là dấu hiệu thú vị: một thuật ngữ chuyên môn trôi vào ngôn ngữ đại chúng thường vì cái ý niệm phía sau nó vẫn còn sống, kể cả khi người dùng không còn nghĩ tới gốc gác.
Ngày chuyển nhà: son-eomneun-nal
Đây là phần thực tế nhất, và nó ảnh hưởng tới túi tiền người Hàn mỗi khi dọn nhà.
손없는날 (son-eomneun-nal) nghĩa đen là "ngày không có son" — theo quan niệm dân gian, son là thứ đi lang thang theo hướng và mang điều không may tới. Có những ngày nó không ở đâu cả, và đó là ngày lành để làm việc lớn: chuyển nhà, khai trương, cưới hỏi.
Những ngày ấy được xác định theo lịch âm — thông lệ là các ngày tận cùng bằng 9 và 0. Hệ quả rất cụ thể: giá dịch vụ chuyển nhà tăng vào đúng những ngày này, và đặt trước phải sớm hơn.
⇒ Đây là ví dụ sạch nhất cho một điều đã nói ở nhiều bài: một quy ước không có cơ chế vật lý nào vẫn tạo ra hiệu ứng kinh tế đo được, đơn giản vì đủ nhiều người cùng theo nó.
Số 4 và nút thang máy
Giống Nhật và Trung Hoa, người Hàn kiêng số 4 vì âm đọc gần với chữ "tử". Dấu vết nhìn thấy được: trong nhiều toà nhà Hàn Quốc, nút thang máy ghi chữ F thay cho số 4.
Thú vị là cách xử ấy khác Việt Nam — bên ta thường bỏ hẳn hoặc đánh số tiếp, còn họ giữ nguyên tầng mà đổi ký hiệu.
Kiến trúc: ondol định hình cách ở
Một yếu tố Hàn Quốc có mà ta không có: 온돌 (ondol) — hệ sưởi dưới sàn, vốn dẫn khói lò từ bếp chạy qua các ống dưới nền nhà.
Ondol đổi hẳn cách người ta dùng không gian. Vì sàn là chỗ ấm nhất, người Hàn truyền thống ngồi và ngủ trên sàn, không dùng nhiều đồ nội thất cao. Chỗ ấm nhất trong phòng — gần bếp lò nhất — là chỗ trang trọng, dành cho người lớn tuổi.
⇒ Ở đây "vị trí tốt trong phòng" được quyết định bởi nhiệt, một đại lượng vật lý, chứ không bởi bảng tra. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy nếp ở của mỗi xứ hình thành từ khí hậu và kỹ thuật tại chỗ.
Mộ phần: nơi truyền thống nặng nhất, và cũng đổi nhanh nhất
Trong truyền thống Hàn, việc chọn đất đặt mộ tổ tiên được coi trọng rất mực, thậm chí còn hơn việc chọn đất làm nhà — có những tranh chấp gia tộc kéo dài quanh chuyện này.
Nhưng đây cũng là nơi thay đổi mạnh nhất trong vài chục năm qua: đất chật, giá cao, và phần lớn người Hàn nay chọn hoả táng thay vì địa táng. Khi hình thức mai táng đổi, cả một nhánh của pungsu mất dần đất dụng võ.
So với phong thuỷ Việt
- Hàn nghiêng về đọc địa hình (núi, sông, thế đất); Việt nặng về hướng hợp tuổi và vật phẩm.
- Hàn có một câu cửa miệng cả nước đều biết (baesan-imsu); Việt thì lời khuyên tản mát thành hàng chục điều kiêng.
- Chọn ngày thì cả hai đều rất coi trọng — và cả hai đều có hệ ngày riêng dựa trên lịch âm.
- Vật phẩm đeo và bày thì Việt nhiều hơn hẳn. Hàn không có văn hoá vật phẩm phong thuỷ đại trà như ta.
Mượn được gì
Hai thứ, và cả hai đều không kén văn hoá:
- Baesan-imsu như một cách đọc đất. Đứng trước một mảnh đất, hỏi: phía sau có gì che chắn không, phía trước có thoáng không, nước chảy đi đâu. Ba câu đó bắt được phần lớn vấn đề thật của một thửa đất.
- Cách nghĩ của ondol: chỗ tốt trong phòng là chỗ dễ chịu về mặt vật lý — ấm về mùa lạnh, mát về mùa nóng, không hứng gió lùa. Xếp chỗ ngồi và chỗ ngủ theo tiêu chí đó trước, rồi mới tính tới bảng tra.