Phong thuỷ Nhật Bản: người Nhật gọi nó là gì và xem cái gì

Người Việt hay mặc định phong thuỷ là chuyện chung của cả Đông Á: Trung Quốc có, Việt Nam có, thì Nhật Bản chắc cũng vậy. Đúng một nửa. Nhật có một hệ xem nhà lâu đời, vẫn còn ảnh hưởng thật tới cách người ta xây nhà hôm nay — nhưng nó mang tên khác, xem những thứ khác, và bỏ qua gần hết những gì người Việt coi là cốt lõi.

Bài này đi qua những điểm khác biệt đó, không phải để nói bên nào đúng, mà để thấy mỗi nơi đọc khí hậu và nếp sống của mình rồi rút ra quy tắc riêng.

Ở Nhật nó tên là kasō, không phải fūsui

Chữ 風水 đọc theo âm Nhật là fūsui — có tồn tại trong tiếng Nhật, nhưng người Nhật thường dùng nó để chỉ phong thuỷ Trung Hoa, một thứ du nhập và mang màu sắc nước ngoài.

Cái người Nhật thật sự dùng khi xây nhà là 家相 — kasō, dịch sát là "tướng nhà". Nó xem hình dáng mặt bằng, vị trí các phòng chức năng và hướng của chúng so với tâm nhà. Người hành nghề gọi là kasō-mi, và ở nhiều công ty xây nhà dân dụng, câu hỏi "chủ nhà có muốn xem kasō không" vẫn nằm trong quy trình tư vấn bình thường.

Điểm khác đầu tiên và lớn nhất so với Việt Nam: kasō xem ngôi nhà, không xem tuổi gia chủ trước. Bên ta câu hỏi mở đầu gần như luôn là "anh chị sinh năm bao nhiêu"; bên Nhật câu hỏi mở đầu là bản vẽ mặt bằng.

Kimon — góc đông bắc mà người Nhật tránh

鬼門 (kimon, "quỷ môn") là hướng đông bắc. Đối diện nó, hướng tây nam, gọi là 裏鬼門 (urakimon, "quỷ môn mặt sau"). Đây là hai góc mà kasō kiêng đặt ba thứ: cửa chính, bếp, và nhà vệ sinh.

Ý niệm này gốc từ Trung Hoa cổ, nhưng ở Nhật nó bén rễ sâu hơn hẳn và sống rất dai. Rất nhiều bản vẽ nhà phố Nhật hiện đại vẫn cố tránh đặt khu vệ sinh vào hai góc đó, kể cả khi chủ nhà nói mình không tin.

Có một cách đọc thực dụng cho quy ước này. Ở khí hậu Nhật, gió lạnh mùa đông tới từ phía bắc và đông bắc — một cánh cửa mở về hướng ấy là cửa đón gió buốt. Còn tây nam là hướng nắng chiều gắt nhất: thời chưa có tủ lạnh, đặt bếp và chỗ chứa đồ ăn ở góc hứng nắng chiều là cách nhanh nhất để thức ăn hỏng. Quy ước sống lâu thường vì nó từng giải quyết một vấn đề có thật.

Genkan — cái tiền sảnh làm nhiệm vụ ranh giới

玄関 (genkan) là khoảng sàn ngay sau cửa chính, hạ thấp hơn mặt sàn nhà, nơi cởi giày. Nó không phải chi tiết trang trí mà là một bộ phận kiến trúc bắt buộc: bước lên bậc là bước từ ngoài vào trong, rõ ràng bằng cả cơ thể chứ không chỉ bằng ý niệm.

Kasō coi trọng genkan tới mức nhiều lời khuyên về nhà cửa của Nhật bắt đầu từ đó: genkan phải sạch, phải sáng, không chất đồ, và giày phải cất vào tủ chứ không bày ra sàn. Gương treo trong genkan cũng có quy ước riêng — treo bên nào của cửa mang ý nghĩa khác nhau, và treo đối diện thẳng cửa ra vào thì bị coi là không nên.

Nhà Việt hầu như không có bộ phận này. Cửa mở ra là vào thẳng phòng khách, giày dép để ngoài hiên hoặc ngay mép cửa. Đây là chỗ khác nhau lớn nhất giữa hai nếp ở, và cũng là thứ dễ mượn nhất — sẽ nói ở cuối bài.

Ma — khoảng trống cũng là một thành phần

間 (ma) là khoảng, quãng nghỉ, chỗ trống giữa hai thứ. Người Nhật dùng chữ này cho âm nhạc, cho hội thoại, và cho không gian ở: ma không phải phần thừa còn lại sau khi kê đồ, mà là một thành phần được tính vào từ đầu.

Điều này thể hiện ngay ở đơn vị đo. Phòng kiểu Nhật được tính bằng số tấm chiếu tatami — một phòng "sáu chiếu", "tám chiếu". Kích thước tấm chiếu thay đổi theo vùng (bản vùng Kyōto lớn hơn bản vùng Tokyo một chút), nhưng cách nghĩ thì giống nhau: không gian được đo bằng một module lặp lại, và đồ đạc phải vừa vào module ấy chứ không phải ngược lại.

Vách giấy và ngôi nhà đổi hình theo giờ

Fusuma (vách giấy dày, đục) và shōji (vách giấy mỏng cho ánh sáng xuyên qua) là vách di động. Một gian phòng ban ngày là chỗ tiếp khách, tối trải nệm futon ra thành phòng ngủ, hôm có giỗ thì tháo vách nối hai gian thành một.

Hệ quả với việc xem nhà rất lớn: khái niệm "phòng này thuộc cung nào" khó áp được, vì phòng không cố định. Cho nên kasō chuyển trọng tâm sang những điểm không di chuyển được.

Bếp, nhà vệ sinh, bồn tắm: mizumawari

水回り (mizumawari, "khu vực nước") gom bếp, nhà vệ sinh, phòng tắm và chỗ giặt — những chỗ có đường ống, tức là những chỗ một khi xây xong thì gần như không dời được nữa.

Kasō xem vị trí của khu vực nước so với tâm nhà và so với hai góc kimon. Hai điều kiêng phổ biến nhất: đừng đặt khu vực nước ngay giữa nhà, và đừng đặt nó vào góc đông bắc hoặc tây nam.

Lời kiêng "đừng đặt khu ướt giữa nhà" là thứ có lý do kỹ thuật thẳng thừng: đường ống chạy vào lõi nhà thì khó sửa, rò rỉ thì lan ra mọi hướng, và mùi cùng hơi ẩm không có lối thoát trực tiếp ra ngoài. Đây có lẽ là lời khuyên đáng mang về nhất trong cả bài.

Những thứ người Nhật không làm

So với Việt Nam, khác biệt dễ thấy nhất là số lượng vật. Nhà Nhật truyền thống ít đồ, và không có thói quen treo nhiều vật trấn, vật hoá giải quanh nhà.

Chỗ dành cho tín ngưỡng được quy về hai nơi cụ thể: kamidana (kệ thờ thần đạo, treo cao) và butsudan (tủ thờ Phật, đặt trong nhà). Cả hai đều có quy ước về độ cao và hướng, nhưng vai trò khác bàn thờ gia tiên của người Việt — butsudan gắn với nhà chùa và nghi lễ Phật giáo hơn.

Về vật mang theo người, người Nhật dùng omamori — túi bùa nhỏ mua tại đền hoặc chùa, mỗi loại cho một việc (thi cử, an toàn giao thông, sinh nở). Thông lệ là mang một năm rồi đem trả về đền cũ và xin túi mới. Cách nghĩ ở đây là thuê một lời cầu chúc có thời hạn, khác với cách người Việt gắn bó lâu dài với một món vật phẩm.

Ngày giờ: rokuyō in sẵn trên lịch

六曜 (rokuyō) là vòng sáu ngày lặp lại, in trên phần lớn lịch bán ở Nhật: taian, butsumetsu, senbu, tomobiki, shakkō, sakimake.

• Taian — ngày lành nhất, ngày người ta chọn để cưới. Đặt hội trường ngày taian thường đắt hơn ngày thường.
• Butsumetsu — ngày kiêng cưới hỏi.
• Tomobiki — chữ có nghĩa "kéo bạn theo", nên kiêng làm đám tang. Nhiều nhà tang lễ đóng cửa đúng ngày này.

Điều thú vị là phần lớn người Nhật hiện đại sẽ nói mình không tin rokuyō, nhưng khi tổ chức việc lớn thì vẫn xem — vì người lớn tuổi trong nhà để ý, vì nhà hàng và nhà tang lễ vận hành theo nó, và vì đi ngược lại thì phải giải thích với quá nhiều người. Một quy ước có thể sống rất lâu bằng sức nặng xã hội, không cần ai tin nó.

Đặt cạnh phong thuỷ Việt thì thấy gì

Phong thuỷ Việt Nam đặt trọng tâm vào hướng nhà hợp tuổi gia chủ và vào vật phẩm: chọn hướng theo mệnh quái, chọn năm làm nhà, chọn món đặt ở phòng khách. Kasō Nhật đặt trọng tâm vào hình dáng mặt bằng, vào vị trí khu vực nước, và vào sự sạch sẽ của lối vào.

Điểm chung nằm sâu hơn: cả hai đều bắt đầu từ việc đọc khí hậu và nếp sống tại chỗ rồi đóng gói kết quả thành lời kiêng dễ nhớ. Khí hậu khác nhau thì lời kiêng khác nhau — đó là lý do không nên bê nguyên bộ quy tắc của nước này áp vào nhà nước kia.

Ba thứ mượn được cho nhà Việt

Một khoảng chuyển tiếp ở cửa. Không cần hạ nền như genkan. Một tấm thảm, một cái tủ giày thấp, một chỗ ngồi để cởi giày — đủ để cái cửa trở thành một ranh giới thật chứ không phải một lỗ thủng trên tường.

Đừng dồn khu ướt vào lõi nhà. Nhà ống Việt Nam rất hay đặt nhà vệ sinh vào giữa vì đó là chỗ không có mặt tiền để cho thuê. Biết trước cái giá — khó sửa ống, khó thông gió — thì ít nhất cũng chừa đường kỹ thuật cho tử tế.

Chừa trống. Nhà chật thì phản xạ tự nhiên là lấp đầy mọi góc. Ma nói ngược lại: khoảng trống là một thành phần, không phải phần chưa dùng tới. Một lối đi thông thoáng đáng giá hơn một cái tủ nữa.