Phong thuỷ Trung Hoa đi theo người di cư: nó đổi ở đâu, giữ lại cái gì

Phần lớn tài liệu tiếng Việt nói về phong thuỷ Trung Hoa như một thứ nằm yên trong sách cổ. Nhưng có một nhánh sống động hơn nhiều và ít được kể: nó đi theo người di cư, tới những nơi có khí hậu khác, luật xây dựng khác, và hàng xóm không cùng văn hoá.

Ở Hồng Kông, Đài Loan, Singapore, Malaysia, và các cộng đồng người Hoa khắp nơi, nó phải va chạm với thực tế mới — và chỗ va chạm ấy cho thấy khá rõ cái gì trong hệ thống là cốt lõi, cái gì chỉ là hoàn cảnh cũ.

Cái gì đi được theo người

Mấy phần mang tính hệ thống thì di chuyển dễ: cách chia hướng, cách tính theo can chi, cách đọc bố trí trong một không gian. Chúng chỉ cần một cái la bàn và một mặt bằng, không cần địa hình cụ thể nào.

Mấy phần gắn với thế đất thì khó hơn. Các khái niệm về núi, về dòng nước, về thế đất ôm vòng vốn hình thành ở một kiểu địa hình nhất định. Đem tới một hòn đảo dày đặc cao ốc, hoặc một vùng đồng bằng phẳng lì, thì phải diễn giải lại.

Cách diễn giải lại đó chính là chỗ các nhánh khác nhau hình thành — và cũng là lý do người học ở hai nơi có thể nói khác nhau về cùng một khái niệm.

Đô thị dày đặc: núi thành cao ốc

Ở những thành phố mà mặt đất gần như không còn nhìn thấy, cách đọc phổ biến là coi các khối nhà cao tầng như địa hình: khối cao che chắn ở một phía, khoảng trống và đường lớn đóng vai dòng chảy.

Đây là một cách diễn giải hợp lý và được dùng rộng rãi. Nhưng cần nói rõ: nó là diễn giải của người đời sau, không phải điều có sẵn trong sách cổ. Ai nói chắc rằng sách xưa đã nói về cao ốc thì nên đọc lại nguồn.

Chỗ này cũng cho thấy tính chất thật của hệ thống: nó luôn được người đương thời dịch sang hoàn cảnh của họ. Việc đó không làm nó mất giá trị, nhưng nó giải thích vì sao các nguồn lệch nhau nhiều tới vậy.

Khi nó gặp ngành xây dựng hiện đại

Ở một số nơi, việc mời người xem tham gia từ giai đoạn thiết kế là chuyện bình thường trong dự án thương mại — không phải vì chủ đầu tư tin hay không tin, mà vì khách hàng của họ quan tâm.

Điều này tạo ra một tình huống thú vị: người xem phải làm việc cùng kiến trúc sư và kỹ sư, trong khuôn khổ luật xây dựng và điều kiện an toàn. Phần nào mâu thuẫn với quy chuẩn kỹ thuật thì quy chuẩn thắng — và điều đó buộc phải tìm cách diễn đạt lại yêu cầu dưới dạng có thể thực hiện được.

Kết quả là một lối làm việc thực dụng hơn nhiều so với hình dung thường thấy: bàn về vị trí lối vào, về bố trí không gian chung, về cách sắp mặt bằng — chứ không phải về những thứ không thể thực hiện.

Khi khí hậu khác hẳn

Đây là chỗ thấy rõ nhất cái gì là cốt lõi và cái gì là hoàn cảnh.

Nhiều lời khuyên cổ về hướng nhà, về chỗ đặt cửa, về chỗ để bếp vốn ra đời ở vùng có mùa đông lạnh và gió bắc khô. Đem nguyên văn tới vùng nhiệt đới nóng ẩm quanh năm thì có phần không còn phục vụ mục đích ban đầu — vốn là giữ ấm, tránh gió lạnh, đón nắng.

Người thực hành ở vùng nhiệt đới, kể cả ở Việt Nam, đã phải điều chỉnh: ưu tiên thông gió, tránh nắng gắt, chống ẩm. Nếu nhìn theo mục đích thì đó là trung thành với tinh thần gốc; nếu nhìn theo câu chữ thì đó là làm khác sách.

Biết điều này thì đọc tài liệu dịch tỉnh hơn nhiều: gặp một lời khuyên nghe lạ với khí hậu chỗ mình, hãy hỏi nó vốn ra đời để giải quyết chuyện gì.

Cộng đồng di cư: giữ nếp trong nhà, hoà vào bên ngoài

Với người Hoa định cư ở phương Tây, phần lớn thực hành co lại trong phạm vi căn nhà và cửa hàng của mình — vì bên ngoài là quy hoạch và kiến trúc do nơi khác quyết.

Điều đó làm nổi lên mấy phần dễ mang theo nhất: bố trí bên trong, chỗ đặt bàn làm việc và quầy, vật phẩm trong nhà, và lịch theo âm lịch.

Một chuyện nữa cũng đáng để ý: qua vài thế hệ, nhiều thực hành chuyển dần từ niềm tin sang bản sắc — người ta làm vì đó là nếp của gia đình và của cộng đồng, chứ không hẳn vì tin vào hiệu quả. Đây là chuyện xảy ra với rất nhiều tập tục di cư, không riêng gì phong thuỷ.

Người Việt đọc phần này nên cẩn thận chỗ nào

Đừng coi một nhánh là bản chuẩn. Tài liệu dịch từ tiếng Anh thường lấy từ nguồn của một vùng nhất định, và giọng của nguồn đó không phải giọng chung.

Coi chừng phần thêm vào ở nước ngoài. Có những cách làm mới hình thành trong vài chục năm gần đây ở thị trường phương Tây, rồi được dịch ngược về như thể là truyền thống lâu đời. Gặp một chi tiết lạ thì hỏi nó có trong tài liệu chữ Hán không.

Và đừng bỏ qua phần Việt. Nhiều điều chỉnh cho khí hậu và cho lối sống ở đây đã được người Việt làm từ lâu — tra tài liệu trong nước trước khi đi tìm lời giải ở tài liệu nước ngoài cho một căn nhà ở Việt Nam.

Nghề xem ở nơi mới hình thành thế nào

Một chuyện ít được nói: ở nơi có cộng đồng đủ lớn, nghề xem cũng phải tự tổ chức lại — vì không còn thầy truyền trò trong cùng một làng như trước.

Mấy hình thức thường thấy: lớp học có thu học phí, hội nhóm nghề, sách giáo trình biên soạn lại cho người học từ đầu, và gần đây là khoá học trực tuyến. Mỗi hình thức làm hệ thống dễ tiếp cận hơn, nhưng cũng làm nó phẳng hơn — phần truyền miệng và phần kinh nghiệm theo ca cụ thể là thứ khó đóng gói thành bài giảng.

Đi kèm là chuyện danh xưng và chứng chỉ. Ở nhiều nơi không có cơ quan nào công nhận nghề này, nên các loại chứng chỉ đều do tổ chức tư nhân cấp. Điều đó không có nghĩa là vô giá trị, nhưng nó có nghĩa là một tấm giấy không nói lên nhiều — vẫn phải xem người đó làm việc thế nào.

Với người Việt đọc tài liệu nước ngoài thì đây là chỗ đáng biết: một tác giả được giới thiệu bằng hàng loạt danh hiệu chưa chắc đã đáng tin hơn một người không có danh hiệu nào. Phần đáng đọc vẫn là cách họ lập luận và chỗ họ thừa nhận mình không chắc.

Ba điều gọn lại

Một. Phần hệ thống — chia hướng, can chi, bố trí — đi theo người rất dễ. Phần gắn với thế đất thì phải diễn giải lại ở mỗi nơi, và đó là chỗ các nhánh tách nhau.

Hai. Coi cao ốc như địa hình là diễn giải của người đời sau, không phải điều có sẵn trong sách cổ. Ai nói chắc như vậy thì nên đọc lại nguồn.

Ba. Gặp một lời khuyên nghe lạ với khí hậu chỗ mình thì hỏi nó vốn ra đời để giải quyết chuyện gì — nhiều lời khuyên cổ nhắm vào mùa đông lạnh và gió bắc khô.