Phong thuỷ ở Trung Quốc thế kỷ 20: đứt gãy rồi nối lại

Phong thuỷ ở Trung Quốc thế kỷ 20 không đi một đường thẳng. Nó bị coi là mê tín, bị bài trừ, gần như biến mất khỏi đời sống công khai, rồi quay lại — nhưng quay lại theo một hình dạng khác.

Bài này phác lại đường đi đó ở mức khái quát, và nói rõ chỗ nào là phần các nhà nghiên cứu còn bàn.

Đầu thế kỷ: nằm trong làn sóng bài trừ mê tín

Bối cảnh rộng hơn phong thuỷ nhiều.

Đầu thế kỷ 20, giới trí thức cải cách ở Trung Quốc đặt vấn đề canh tân đất nước, và nhiều tập tục truyền thống bị xếp vào nhóm cản trở tiến bộ. Phong thuỷ nằm trong nhóm đó cùng với nhiều thực hành tín ngưỡng dân gian khác.

Điểm đáng chú ý: đây không phải chuyện riêng của một chế độ nào. Xu hướng phê phán tập tục cũ xuất hiện ở nhiều nước Đông Á trong cùng giai đoạn, gắn với việc tiếp nhận khoa học và giáo dục hiện đại từ phương Tây.

Nhưng phê phán trên báo chí và trong trường học không đồng nghĩa với việc nó mất đi trong dân. Ở làng quê, phần lớn thực hành vẫn tiếp tục như cũ.

Giữa thế kỷ: chính thức bị loại khỏi đời sống công khai

Đây là giai đoạn đứt gãy rõ nhất.

Sau 1949, phong thuỷ bị xếp vào mê tín phong kiến và không còn chỗ trong đời sống công khai ở Đại lục. Giai đoạn Cách mạng Văn hoá đẩy chuyện này đi xa hơn nhiều: sách vở, đền miếu, mồ mả và những gì gắn với "tứ cựu" đều là đối tượng bị phá.

Mất mát thực tế gồm hai phần:

Mất tài liệu. Nhiều bản sách và bản chép tay bị huỷ hoặc thất lạc.

Mất đường truyền nghề. Đây là mất mát nặng hơn, vì nghề này vốn truyền theo lối thầy trò. Một thế hệ không được truyền thì phần kiến thức không nằm trong sách sẽ đứt — và ở nghề nào cũng vậy, phần không viết ra thường là phần quan trọng.

Một điều nhiều người không để ý: chính trong giai đoạn này, dòng chảy vẫn liên tục ở Hong Kong, Đài Loan và các cộng đồng người Hoa hải ngoại. Đó là chỗ nghề được giữ.

Từ thập niên 1980: quay lại, nhưng từ bên ngoài vào

Chỗ này giải thích nhiều đặc điểm của phong thuỷ hôm nay.

Khi Đại lục mở cửa và đời sống kinh tế thay đổi, phong thuỷ trở lại — phần lớn theo đường từ Hong Kong, Đài Loan và hải ngoại, cùng với đầu tư và giao lưu kinh doanh.

Hệ quả: cái quay về không hoàn toàn là cái đã ra đi. Nó đã đi qua mấy chục năm phát triển ở nơi khác, trong xã hội đô thị, gắn với nhà cao tầng và văn phòng, và đã hình thành một dạng hành nghề mang tính dịch vụ rõ hơn.

Cùng lúc đó, ở nông thôn Đại lục phần thực hành cũ vẫn còn — nhất là phần liên quan tới mồ mả và nhà ở truyền thống, vốn chưa bao giờ đứt hẳn.

Nên hôm nay tồn tại song song mấy dòng có gốc khác nhau, và chúng không phải lúc nào cũng nói giống nhau. Đây là một trong những lý do thật của chuyện tài liệu mâu thuẫn.

Vị trí chính thức hiện nay

Phần nên nói thận trọng vì nó thuộc chính sách và có thể thay đổi.

Về mặt chính thức, phong thuỷ không được nhìn nhận như một ngành khoa học ở Trung Quốc, và việc hành nghề nằm trong một vùng không rõ ràng về pháp lý. Song song đó, có hướng nghiên cứu tiếp cận nó như một phần di sản văn hoá và lịch sử kiến trúc — cách tiếp cận này được chấp nhận rộng hơn.

Hai cách nhìn đó tồn tại cùng lúc, và bài viết nào nói rằng chỉ có một cách nhìn duy nhất thì đã đơn giản hoá.

Với người đọc ở Việt Nam, điều đáng rút ra là: trạng thái "nửa cấm nửa nhận" ấy ảnh hưởng tới chính tài liệu bạn đang đọc — nhiều sách được xuất bản ở Hong Kong và Đài Loan chứ không phải Đại lục, và điều đó định hình nội dung của chúng.

Vì sao chuyện lịch sử này có ích cho người đọc hôm nay

Không phải kiến thức để biết suông.

Nó giải thích vì sao tài liệu mâu thuẫn nhau. Đứt truyền, chép lại, phục dựng, rồi phát triển song song ở mấy nơi — mâu thuẫn là hệ quả tự nhiên, không phải dấu hiệu ai đó bịa.

Nó giải thích vì sao có nhiều thứ "mới mà nghe cổ". Trong giai đoạn phục dựng, có phần được dựng lại từ mảnh vụn, và có phần mới sinh ra rồi được gắn cho vẻ cổ xưa.

Nó nhắc rằng tuổi đời của một cách nói không tự chứng minh điều gì — nhưng cũng không phủ nhận. Biết một điều có từ bao giờ chỉ là biết thêm một thông tin để cân.

Và nó cho một thói quen tốt khi đọc: hỏi bản này in ở đâu, năm nào, dựa trên nguồn nào. Ba câu đó nói lên nhiều hơn tên tác giả.

Chỗ nên cẩn thận khi đọc về giai đoạn này

Đây là vùng dễ bị kể theo ý muốn của người kể.

Bên muốn đề cao hay nhấn rằng đây là tri thức nghìn năm bị đàn áp oan và nay được phục hồi. Bên muốn bác bỏ hay nhấn rằng nó vốn đã bị chính người Trung Quốc loại bỏ. Cả hai cách kể đều lấy một phần sự thật rồi bỏ phần còn lại.

Cách đọc cân bằng hơn: đây là một thực hành văn hoá lâu đời, từng bị gián đoạn nặng, được nối lại không đầy đủ, và hôm nay tồn tại ở nhiều dạng khác nhau — có dạng gần với truyền thống, có dạng mới hình thành.

Còn phần nó có hiệu lực hay không thì là một câu hỏi khác hẳn, không trả lời được bằng lịch sử.

Ở Việt Nam thì đường đi khác thế nào

Đáng nói vì nhiều người mặc định hai nơi giống nhau.

Việt Nam cũng trải qua giai đoạn phê phán tập tục cũ, nhưng không có một sự kiện phá huỷ tập trung ở quy mô như Cách mạng Văn hoá. Phần thực hành ở làng xã — nhất là việc liên quan tới mồ mả, nhà thờ họ, ngày giỗ — nhìn chung giữ được tính liên tục tốt hơn.

Đồng thời, tài liệu chữ Hán và chữ Nôm trở nên khó đọc với phần lớn người Việt sau khi chữ quốc ngữ thành phổ thông. Đây là một dạng đứt gãy khác: sách còn đó nhưng số người đọc được trực tiếp rất ít, nên phần lớn kiến thức tới với người đọc hôm nay qua bản dịch — và bản dịch nào cũng là một lớp diễn giải.

Hệ quả thực tế: nhiều thứ được coi là "phong thuỷ Việt Nam" hôm nay thật ra là hỗn hợp của nếp bản địa, sách dịch, và tài liệu mới du nhập mấy chục năm gần đây — ba nguồn có tuổi rất khác nhau nằm cạnh nhau mà không được phân biệt.

Biết vậy thì khi gặp một lời dặn, có thêm một câu đáng hỏi: cái này là nếp nhà mình, hay là điều mới đọc được gần đây?

Ba điều gọn lại

Một, phong thuỷ ở Đại lục bị loại khỏi đời sống công khai suốt mấy thập niên; mất mát nặng nhất không phải sách vở mà là đường truyền nghề thầy trò.

Hai, nó quay lại từ thập niên 1980 chủ yếu theo đường Hong Kong, Đài Loan và hải ngoại — nên cái quay về không hoàn toàn là cái đã ra đi.

Ba, chính chuỗi đứt gãy và nối lại đó giải thích vì sao tài liệu hôm nay mâu thuẫn nhau, và vì sao có nhiều thứ mới mà nghe rất cổ.