Phong thuỷ Việt và phong thuỷ Trung Hoa khác nhau chỗ nào
Phần lớn sách phong thuỷ lưu hành ở ta được dịch từ tài liệu Trung Hoa, nên nhiều người mặc định hai bên giống nhau hoàn toàn. Thực tế thì bộ khung lý thuyết chung, còn cách áp vào nhà ở thì khác nhau ở nhiều chỗ — và những chỗ khác ấy đều có lý do rất đời thường.
Khí hậu quyết định trước tiên
Miền Bắc Trung Hoa lạnh, khô, gió bắc mạnh. Nhà ở đó hướng nam để đón nắng và chắn gió lạnh — nguyên tắc "toạ bắc hướng nam" ra đời trong bối cảnh ấy, và nó là kinh nghiệm ở, rất hợp lý cho vùng đó.
Việt Nam nóng ẩm, mưa nhiều, nắng gắt. Cái phải chống chính là nóng và ẩm chứ không phải rét. Vì thế nhà Việt truyền thống chuộng hướng nam và đông nam để đón gió mát mùa hè, làm hiên rộng để che mưa nắng, và nền nhà tôn cao để tránh ẩm. Cùng một kết luận về hướng nhưng lý do khác nhau.
Càng vào Nam thì càng khác: không có mùa lạnh, nên chuyện chắn gió bắc gần như không đặt ra, và phần chống mưa lớn, chống ngập lại nổi lên.
Gian giữa và bàn thờ
Nhà Việt truyền thống có gian giữa là nơi trang trọng nhất, đặt bàn thờ gia tiên hướng ra cửa chính. Thờ cúng tổ tiên trong nhà là trung tâm của nếp nhà Việt, và bố cục nhà ba gian sinh ra quanh chuyện đó.
Nhà Hoa truyền thống tổ chức quanh sân trong, các dãy nhà vây quanh một khoảng trống ở giữa. Bàn thờ và nơi thờ cúng có vị trí riêng nhưng không nhất thiết là trục chính của toàn bộ ngôi nhà theo cùng một cách.
Khác biệt này giải thích vì sao lời khuyên về chỗ đặt bàn thờ trong sách dịch nhiều khi đọc thấy lạc: nó mô tả một kiểu nhà khác.
Sân vườn và khoảng trống
Nhà Việt truyền thống thường có sân trước, ao và vườn sau — bộ ba này vừa để sinh hoạt, vừa để điều hoà vi khí hậu: ao làm mát, cây chắn nắng tây, sân phơi. Nhà Hoa vùng bắc thì khoảng trống nằm ở giữa, được bao kín để chắn gió và giữ ấm.
Cùng gọi là "khoảng trống trong bố cục" nhưng một bên hướng ra ngoài, một bên hướng vào trong.
Con số và đồng âm
Ác cảm với số 4 và ưa chuộng số 8 bắt nguồn từ đồng âm trong tiếng Hoa. Người Việt tiếp nhận thói quen này qua giao thương và phim ảnh, nhưng trong tiếng Việt thì "bốn" không đồng âm với "tử", còn "tám" không đồng âm với "phát".
Tức là ta đang dùng một quy ước ngôn ngữ của tiếng khác. Biết vậy không có nghĩa phải bỏ — nhiều người vẫn kiêng vì thị trường kiêng — nhưng nên biết mình đang theo cái gì.
Màu sắc và ý nghĩa
Màu đỏ mang nghĩa may mắn, mừng vui ở cả hai nền, nhưng mức độ dùng khác nhau. Trong đời sống Hoa kiều, đỏ xuất hiện dày đặc hơn ở cửa nhà, bao lì xì, câu đối, trang trí ngày lễ. Nhà Việt dùng đỏ tập trung vào dịp và vào nơi thờ cúng hơn là phủ khắp.
Khi một cửa hàng tư vấn "phải sơn đỏ mới hợp", nên hỏi hợp theo nếp nào — vì hai nếp không đòi hỏi như nhau.
Trường phái và cách dùng
Các trường phái lớn đều gốc Trung Hoa và được dùng ở cả hai nơi. Điều khác là ở ta, phần loan đầu — nhìn hình thế đất, nước, đường — gần gũi với kinh nghiệm dân gian về chọn đất dựng nhà, nên dễ được tiếp nhận. Phần tính toán phức tạp theo sao và vận thì lưu hành hẹp hơn, chủ yếu trong giới chuyên.
Hệ quả: hai người Việt cùng nói về phong thuỷ có thể đang nói về hai thứ khác hẳn nhau — một người nói kinh nghiệm ở, một người nói hệ tính toán.
Thứ đã thành của ta
Có những thứ tiếp nhận rồi biến đổi tới mức thành riêng: ông Táo, thần tài ông địa đặt sát đất ở cửa tiệm, cách bày mâm ngũ quả mỗi miền một kiểu, tục xông đất. Chúng có gốc ngoài nhưng hình hài hôm nay là hình hài Việt.
Đây là chỗ nên tránh hai thái cực: chê là "vay mượn" thì không đúng với thực tế văn hoá, mà gán cho nó một nguồn gốc cổ xưa hơn sự thật cũng không đúng nốt.
Vật liệu và cách dựng nhà
Một khác biệt ít được nhắc mà ảnh hưởng rất nhiều: vật liệu sẵn có ở mỗi nơi quyết định nhà được dựng thế nào, và từ đó quyết định luôn những lời khuyên đi kèm.
- Nhà Việt truyền thống dùng nhiều gỗ, tre, lá, ngói, kết cấu nhẹ và thoáng, hợp với nóng ẩm. Mái dốc lớn để thoát nước mưa nhanh.
- Nhà vùng bắc Trung Hoa dùng nhiều gạch và đất nện, tường dày để giữ nhiệt, cửa sổ nhỏ hơn.
Vì thế những lời khuyên về "tường dày", "cửa nhỏ", "kín gió" trong tài liệu gốc mang nghĩa giữ ấm. Áp vào nhà nhiệt đới thì thành ra bí và nóng — đúng thứ mình đang cần tránh.
Khi trong nhà theo hai nếp khác nhau
Chuyện thường gặp ở gia đình có dâu rể gốc Hoa hoặc có người đi làm ăn xa về. Hai nếp cùng đúng trong bối cảnh của nó, nên tranh luận xem bên nào chuẩn thì không đi tới đâu.
Cách thường êm: thống nhất phần chung của cả nhà theo nếp của người lớn tuổi nhất trong nhà, còn phần riêng của từng người — phòng riêng, bàn làm việc, đồ đeo — thì ai theo ý nấy. Ranh giới rõ thì không ai phải nhường cái mình coi trọng.
Dùng sách dịch thế nào cho tỉnh
- Xem tài liệu gốc viết cho kiểu nhà nào, vùng khí hậu nào — rồi mới xét lời khuyên đó có hợp nhà mình không.
- Gặp lời khuyên về chống rét, chắn gió bắc: đọc lại theo bối cảnh miền Bắc Trung Hoa, đừng áp máy móc cho nhà ở miền Nam.
- Gặp chi tiết dựa trên đồng âm: nhớ rằng nó là chuyện của tiếng Hoa.
- Bản dịch nào cũng có chú giải của người dịch; chú giải không phải nguyên văn.
Tóm lại
Chung bộ khung lý thuyết, khác ở cách áp vào nhà ở — và cái khác ấy đến từ khí hậu, từ nếp thờ cúng và từ ngôn ngữ. Đọc sách dịch mà nhớ được ba nguồn khác biệt này thì sẽ biết chỗ nào nên theo, chỗ nào nên bỏ qua vì nó vốn không viết cho nhà mình.