Pungsu Hàn Quốc và chỗ đặt mộ: phần nặng nhất, và chuyện đang đổi

Đọc tài liệu về pungsu-jiri của Hàn Quốc, có một chỗ làm người Việt dễ hụt: phần được bàn nhiều nhất không phải nhà ở, mà là chỗ đặt mộ.

Chữ dùng trong tiếng Hàn cũng tách rõ: phần xem đất cho người sống gọi là một đằng, phần xem đất cho mộ gọi là myoji hay sanso — và đó mới là phần có cả một truyền thống dày đằng sau.

Vì sao phần mộ nặng hơn phần nhà ở

Gốc của nó nằm ở quan niệm về dòng họ. Trong nếp Nho giáo được giữ rất chặt ở Hàn suốt nhiều thế kỷ, phúc phần của con cháu được cho là nối với nơi tổ tiên nằm.

Từ đó sinh ra một việc rất tốn kém và rất được coi trọng: đi tìm đất đặt mộ. Người biết nghề được mời đi xem núi, xem thế đất, xem hướng.

Nhà ở thì tất nhiên cũng có nếp riêng, nhưng nó không được ghi chép và tranh luận nhiều bằng. Đây là chỗ khác rõ với cách phong thuỷ Trung Hoa được truyền sang Việt Nam, vốn bàn cả hai phần đậm gần ngang nhau.

Thế đất được xem thế nào

Bộ khung không khác nhiều so với loan đầu Trung Hoa: nhìn dãy núi phía sau, dòng nước phía trước, và thế đất ôm lấy chỗ đặt.

Cái riêng của Hàn Quốc nằm ở địa hình. Bán đảo này phần lớn là núi, nên chuyện "dựa núi" không phải là điều hiếm — gần chỗ nào cũng có núi. Việc phân biệt vì thế đi vào chi tiết hơn: dãy nào là mạch chính, dãy nào chỉ là nhánh.

Ở đây có một tài liệu gốc hay được nhắc là Taengniji của Yi Jung-hwan, viết vào thế kỷ 18 — một cuốn bàn về chỗ nào đáng sống, gộp cả địa hình, đất đai, kinh tế và con người chứ không chỉ bàn hướng.

Dấu vết trong việc dựng kinh thành

Phần dễ thấy nhất của pungsu ở Hàn không nằm trong nhà dân, mà nằm ở quy hoạch đô thị cũ.

Seoul được chọn làm kinh đô của triều Joseon vào cuối thế kỷ 14, và lý do được ghi lại có phần thế đất: có núi vây quanh, có sông chảy qua. Cung điện, cổng thành, hướng nhìn đều được bàn theo lối đó.

Ai tới Seoul hôm nay vẫn thấy được cái khung ấy: cung nằm tựa vào núi phía bắc, thành phố trải ra phía nam, sông ở xa hơn nữa.

Đây là phần lịch sử kiến trúc, và nó đứng vững kể cả với người không quan tâm tới phong thuỷ.

Chuyện đang đổi: từ chôn cất sang hoả táng

Đây là phần đáng chú ý nhất nếu muốn hiểu Hàn Quốc hôm nay, và nó đổi rất nhanh trong vài chục năm.

Đất chật, dân đô thị hoá cao, giá đất đắt, và các thế hệ sau không còn ở gần quê để lo phần mộ. Hoả táng từ chỗ ít người chọn đã thành lối phổ biến, và những nơi lưu tro cốt tập trung mọc lên thay cho mộ phần trên núi.

Khi hình thức thay đổi như vậy thì phần "xem đất đặt mộ" mất dần chỗ đứng thực tế. Nó vẫn còn trong sách và trong ký ức, nhưng số gia đình thật sự đi tìm đất đã ít đi nhiều.

Chỗ này nên nói cho rõ: đó là mô tả xu hướng chung được nhắc tới nhiều, còn con số cụ thể thì thay đổi theo từng năm và từng vùng, nên ai cần số chính xác thì phải tra nguồn thống kê của chính họ.

Còn lại gì trong đời sống thường ngày

Với người Hàn ở thành phố hôm nay, phần pungsu còn dùng thường là mấy chuyện nhỏ và gần: hướng cửa, chỗ kê giường, và ngày chuyển nhà.

Chuyện ngày chuyển nhà thì rất rõ và ai thuê nhà ở Hàn cũng gặp: có những ngày được coi là không kiêng gì cả, và ngày đó thì dịch vụ chuyển nhà đắt hơn hẳn vì ai cũng dồn vào.

Đó là một ví dụ hay: niềm tin không cần phải được nhiều người tin sâu thì mới có tác dụng thật — chỉ cần đủ người xếp lịch theo nó là giá cả đã đổi.

Khác với cách người Việt quen

Ba chỗ lệch đáng để ý khi đọc tài liệu Hàn:

Trọng tâm khác. Tài liệu Hàn bàn đất đặt mộ nhiều hơn, tài liệu người Việt quen đọc thì bàn nhà ở nhiều hơn.

Vật phẩm ít hơn hẳn. Cái nếp mua tượng, mua đá để chiêu tài — vốn rất đậm ở Trung Hoa và theo sang Việt Nam — không phải là phần nổi bật trong pungsu Hàn.

Kết cấu nhà đổi cách bố trí. Nhà Hàn có hệ sưởi sàn, nên chỗ nằm, chỗ ngồi và lối vào được sắp theo cái đó trước, rồi mới tới mấy chuyện khác.

Đọc tài liệu Hàn thì lưu ý gì

Chữ Hán Việt và chữ Hàn cùng gốc chữ Hán nên nhìn qua rất giống, nhưng nghĩa dùng thì không phải lúc nào cũng trùng. Gặp một thuật ngữ thì nên tra chữ gốc chứ đừng suy từ âm Hán Việt.

Và phần lớn tài liệu tiếng Anh về chủ đề này đi vòng qua bản dịch, nên hay bị gộp chung với feng shui Trung Hoa — đọc thấy hai bên giống hệt nhau thì nhiều khả năng là do người dịch gộp, không phải do thực tế giống.

Muốn chắc thì tìm nguồn của chính người Hàn viết, hoặc ít nhất là nguồn có dẫn tên tài liệu gốc.

Ba điều gọn lại

Một. Phần nặng nhất của pungsu Hàn là chỗ đặt mộ, không phải nhà ở — khác với cách phong thuỷ Trung Hoa truyền sang Việt Nam, vốn bàn cả hai phần gần ngang nhau.

Hai. Địa hình nhiều núi làm việc đọc thế đất đi vào chi tiết hơn: phân biệt mạch chính với nhánh phụ, chứ "dựa núi" thì gần chỗ nào cũng có.

Ba. Việc chuyển sang hoả táng đang làm phần xem đất mất dần chỗ đứng thực tế. Cái còn dùng hằng ngày là mấy chuyện gần — hướng cửa, chỗ kê giường, và ngày chuyển nhà.