Quà mừng nhà mới ở Hàn Quốc: vì sao lại là giấy vệ sinh và bột giặt

Ở Hàn Quốc, dọn về nhà mới thường đi kèm một buổi mời bạn bè và người thân tới chơi — jipdeuri (집들이), nghĩa đen là "vào nhà". Khách tới thì mang quà, và món quà được nhắc tới nhiều nhất là giấy vệ sinh và bột giặt.

Với người ngoài thì nghe lạ. Nhưng lối nghĩ đằng sau nó lại rất gần với cách người Việt chọn quà mừng nhà mới, và đáng xem qua.

Vì sao lại là giấy vệ sinh

Cách giải thích phổ biến nhất dựa vào hình ảnh cuộn giấy kéo ra dài không đứt — mong mọi việc của gia chủ ở nhà mới cũng trôi chảy, suôn sẻ, không vướng.

Bột giặt thì dựa vào bọt nở ra — mong của cải nở ra như bọt xà phòng.

Cần nói rõ một chỗ: đây là cách giải thích được kể lại rộng rãi, không phải một điều luật có nguồn gốc rành mạch. Các tài liệu phổ thông thuật lại giống nhau về hình ảnh, nhưng không thống nhất về chuyện tục này bắt đầu từ bao giờ. Ai gặp một bài nói chắc nịch về mốc thời gian thì nên xem người viết dựa vào đâu.

Phần thực dụng nằm ngay dưới lớp ý nghĩa

Cả hai món trên đều có chung mấy đặc điểm: nhà nào cũng dùng, dùng hết, không bao giờ thừa, không đòi chỗ trưng bày, và không buộc gia chủ phải thích.

Đó mới là phần đáng học. Nhà vừa dọn về là nhà đang thiếu đúng loại đồ ấy, còn cái nó không cần thêm là một món phải tìm chỗ đặt.

Nói cách khác, một tục nghe có vẻ hoàn toàn tượng trưng thật ra đang giải quyết một bài toán rất đời: tặng gì mà không tạo thêm việc cho người nhận.

Diêm và nến: phần đã lùi lại

Trong các ghi chép về tục cũ còn nhắc tới diêm và nến, với hình ảnh lửa bùng lên — mong làm ăn phát đạt.

Nhưng đây là phần đã lùi hẳn trong đời sống hôm nay, và lý do rất thẳng thắn: nhà ở đô thị không dùng lửa như trước, và quà mà làm người nhận phải nghĩ tới chuyện cất cho an toàn thì không còn là quà tiện nữa.

Đây cũng là một ví dụ gọn cho chuyện lớn hơn: tục lệ thay đổi theo điều kiện sống, không theo lời khuyên. Không ai ra thông báo bỏ, nó chỉ đơn giản ít dần đi.

Buổi jipdeuri hôm nay khác trước

Hình ảnh quen thuộc trong phim là chủ nhà nấu một bàn đầy, khách ở lại tới khuya. Trong đời sống thật, nhiều người kể lại rằng buổi tụ họp kiểu ấy đang thu hẹp: nhà ở đô thị nhỏ hơn, người ta ngại làm phiền hàng xóm, và việc nấu nướng cho cả nhóm là một gánh nặng thật với người vừa chuyển nhà xong.

Thay vào đó là hẹn ngoài quán, hoặc mời một nhóm nhỏ, hoặc gộp vào một dịp khác. Nhưng phần quà thì vẫn giữ — vì phần ấy nhẹ cho cả hai bên.

So với quà mừng nhà mới ở Việt Nam

Người Việt mừng nhà mới hay tặng đồ dùng trong bếp, đồ điện nhỏ, cây cảnh, tranh, đồng hồ, hoặc tiền mừng. Vài món trong đó là quà rất tốt; vài món thì hay đặt gia chủ vào thế khó.

Ba câu tự hỏi trước khi chọn, rút ra từ chính lối nghĩ của tục Hàn:

• Món này có buộc phải trưng ra không? Tranh, tượng, đồng hồ lớn đều thuộc nhóm phải tìm chỗ, và chỗ trong nhà mới thì luôn đã được tính trước.
• Nhà nào cũng dùng được không? Đồ bếp chuyên dụng, cây cần chăm kỹ, đồ có mùi mạnh đều kén người.
• Gia chủ có phải giữ nó vì nể mình không? Đây là câu quan trọng nhất và ít người hỏi nhất.

Khi tặng đồ có ý nghĩa cho nhà mới

Nhiều người muốn tặng một món mang ý nghĩa tốt lành chứ không chỉ tặng đồ tiêu dùng. Việc đó hoàn toàn bình thường — chỉ nên giữ hai nguyên tắc.

Chọn món nhỏ, đừng chọn món choán chỗ. Món nhỏ thì gia chủ dễ tìm cho nó một chỗ hợp ý, và cũng dễ dời khi bày lại nhà.

Đừng kèm theo hướng dẫn bắt buộc. Tặng kèm một câu "phải đặt hướng này mới linh" là chuyển cho người nhận một việc phải làm, và một nỗi lo nếu họ không làm theo. Nói ý nghĩa của món quà thì được; nói thành điều bắt buộc thì không.

Một tục cùng họ ở các nước quanh vùng

Chuyện "mừng nhà mới bằng thứ nhà nào cũng dùng hết" không phải chỉ có ở Hàn Quốc. Đi quanh vùng sẽ thấy nhiều biến thể khác nhau, và điểm chung thì giống nhau đến mức đáng chú ý.

Ở nhiều nơi, món mang tới nhà mới là gạo, muối, dầu ăn, đường, trà — đều là đồ dùng hết, đều là thứ bếp nào cũng cần, và đều gắn với hình ảnh no đủ. Người Việt mang gạo và muối vào nhà mới cũng nằm trong họ ấy.

Chỗ khác nhau giữa các nơi chủ yếu là món nào được chọn làm biểu tượng, chứ không phải lối nghĩ. Nên khi so sánh phong tục giữa các nước, phần đáng so là cái lý đằng sau chứ không phải danh sách món — danh sách thì đổi theo thứ sẵn có ở từng nơi, từng thời.

Phần dễ hiểu sai khi đọc về phong tục nước khác

Bài viết về tục nước ngoài rất hay rơi vào hai lỗi, và người đọc nên biết để tự lọc.

Lỗi thứ nhất: kể một tục như thể cả nước đều làm. Tục lệ thường khác nhau theo vùng, theo thế hệ, theo thành thị hay nông thôn. Người trẻ ở đô thị Hàn Quốc hôm nay không nhất thiết làm giống ông bà họ, và họ cũng biết điều đó.

Lỗi thứ hai: gán cho tục ấy một nguồn gốc chắc chắn. Phần lớn tục sinh hoạt không có văn bản khai sinh; cái còn lại là lời kể. Một bài viết trung thực sẽ nói "thường được giải thích là…", chứ không nói "bắt nguồn từ năm…".

Đọc thấy chỗ nào quá chắc chắn thì nên chậm lại một nhịp — nhất là khi phần chắc chắn ấy dẫn tới một lời khuyên phải mua món gì đó.

Cái đáng mang về từ tục này

Không phải là chuyện nên tặng giấy vệ sinh — ở Việt Nam thì món đó sẽ bị hiểu khác hẳn. Cái đáng mang về là tiêu chuẩn chọn quà nằm sau nó: dùng hết được, không kén người, không đòi chỗ, không buộc phải thích.

Tiêu chuẩn ấy dịch sang quà Việt thì ra mấy món rất bình thường mà luôn được việc: đồ dùng hằng ngày chất lượng khá, đồ ăn để được lâu, hoặc phong bì kèm một câu chúc viết tay.

Ba điều gọn lại

Một. Giấy vệ sinh và bột giặt là quà mừng nhà mới phổ biến ở Hàn Quốc, với hình ảnh cuộn giấy kéo dài không đứt và bọt nở ra. Cách giải thích này được kể lại rộng rãi, nhưng nguồn gốc thì các tài liệu không thống nhất.

Hai. Phần lõi không phải ý nghĩa tượng trưng mà là tiêu chuẩn chọn quà: dùng hết được, nhà nào cũng cần, không đòi chỗ trưng bày.

Ba. Diêm và nến từng nằm trong nhóm quà này nhưng đã lùi hẳn — tục lệ đổi theo điều kiện sống, không theo lời khuyên.