Tết và năm mới ở bốn nước Đông Á: ai giữ âm lịch, ai đã đổi

Bốn nước trong vùng cùng dùng một hệ lịch âm dương từ xưa, nhưng hôm nay năm mới của họ không rơi vào cùng một ngày, và lý do mỗi nước một khác. Bài này bàn phần đó: ai còn ăn Tết theo âm lịch, ai đã đổi, và vì sao đôi khi Việt Nam với Trung Quốc lệch nhau đúng một ngày.

Nhật Bản: đã đổi sang dương lịch

Nhật là nước khác biệt rõ nhất trong nhóm. Cuối thế kỷ 19, thời Minh Trị, Nhật chuyển sang dương lịch và dời luôn các ngày lễ theo. Từ đó năm mới của Nhật — shōgatsu — là ngày 1 tháng 1 dương lịch, không phải Tết âm.

Đây không phải chuyện lịch đơn thuần. Nó nằm trong một đợt cải cách rộng, khi Nhật sắp lại nhiều thứ theo chuẩn đang dùng ở phương Tây lúc đó. Kết quả là hầu hết các ngày lễ vốn tính theo âm lịch bị đẩy sang ngày dương tương ứng.

Nhưng không phải cả nước bỏ hẳn. Một số vùng, rõ nhất là Okinawa và vài đảo phía nam, vẫn giữ tết âm trong sinh hoạt gia đình và lễ hội địa phương. Người gốc Hoa ở Nhật cũng giữ. Tức là câu "Nhật không ăn tết âm" đúng ở mức toàn quốc, nhưng không đúng tuyệt đối.

Hệ quả với người Việt sang Nhật làm việc hoặc học: ngày nghỉ chính thức là đầu tháng 1 dương, còn Tết Nguyên đán là ngày làm việc bình thường ở đó.

Trung Quốc, Hàn Quốc, Việt Nam: vẫn theo âm lịch

Ba nước còn lại vẫn tính năm mới theo lịch âm dương, và đó là kỳ lễ lớn nhất trong năm ở cả ba.

Trung Quốc gọi là Xuân tiết. Kỳ nghỉ chính thức thường kéo dài, và đi kèm một đợt di chuyển về quê rất lớn.

Hàn Quốc gọi là Seollal. Trọng tâm là về quê, làm lễ với tổ tiên, và ăn món canh bánh gạo — có câu nói vui rằng ăn xong bát canh đó thì thêm một tuổi.

Việt Nam gọi là Tết Nguyên đán, và phần lớn phong tục xoay quanh việc sửa soạn nhà cửa, cúng giao thừa, chúc Tết và mừng tuổi.

Ba nước cùng một ngày đầu năm âm, nhưng nội dung ngày Tết thì khác nhau đáng kể: món ăn khác, cách làm lễ khác, độ dài kỳ nghỉ khác, và cả phần "cái gì bắt buộc, cái gì tuỳ nhà" cũng khác.

Vì sao Việt Nam và Trung Quốc đôi khi lệch một ngày

Đây là chỗ nhiều người ngạc nhiên: cùng dùng nguyên tắc lịch giống nhau mà có năm hai nước ăn Tết cách nhau một ngày.

Lý do nằm ở múi giờ dùng để tính. Lịch âm dương xác định ngày đầu tháng bằng thời điểm sóc — thời điểm trăng mới. Thời điểm đó là một mốc thiên văn có giờ phút cụ thể, và nó được quy về giờ địa phương để biết rơi vào ngày nào.

Việt Nam tính theo múi giờ của Việt Nam, Trung Quốc tính theo múi giờ của họ — chênh nhau một giờ. Khi thời điểm sóc rơi vào khoảng sát nửa đêm, một giờ chênh đó đủ để đẩy sang ngày khác. Với điểm khí (như thời điểm đánh dấu tháng có hay không có trung khí) cũng vậy.

Chuyện này không xảy ra hằng năm — nó hiếm, nhưng đã xảy ra vài lần trong mấy chục năm qua, và có năm lệch tới cả tháng vì rơi vào chỗ đặt tháng nhuận khác nhau. Muốn biết một năm cụ thể thì tra lịch của từng nước cho năm đó, đừng suy từ nguyên tắc chung.

Điểm đáng nhớ: lịch âm không phải một quyển duy nhất dùng chung cho cả vùng. Mỗi nước có cơ quan tính lịch riêng, và kết quả có thể lệch ở những năm biên.

Những ngày lễ khác cũng không trùng nhau

Ngoài năm mới, vùng này có một số ngày lễ cùng gốc, và số phận của chúng cũng khác nhau ở từng nước.

Rằm tháng tám — Trung Quốc là Trung thu, ngày đoàn viên của người lớn; Hàn Quốc có Chuseok, kỳ lễ tạ ơn mùa màng và về quê, ngang tầm quan trọng với Seollal; Việt Nam thì Trung thu đã nghiêng hẳn về trẻ con. Cùng một ngày, ba ý nghĩa xã hội khác nhau.

Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng 5 — Trung Quốc gắn với đua thuyền rồng và bánh ú; Việt Nam thì gắn với "giết sâu bọ", ăn rượu nếp và trái cây chua; Nhật giữ ngày này ở dạng đã dời sang 5 tháng 5 dương, và nay là ngày lễ thiếu nhi.

Tiết Thanh minh — ngày tảo mộ, tính theo tiết khí chứ không theo ngày âm, nên nó luôn rơi vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch.

Con giáp trong năm: không hoàn toàn trùng nhau

Cả bốn nước đều dùng bộ mười hai con giáp để gọi tên năm, nhưng danh sách con vật không giống hệt.

Chỗ khác rõ nhất là con thứ tư: Việt Nam gọi là Mão và hiểu là con mèo, trong khi Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản đều hiểu là con thỏ. Giải thích thì có nhiều đường — cách đọc chữ Hán, thói quen ngôn ngữ, hay chuyện con vật nào gần gũi hơn với đời sống bản địa — và không có cách giải thích nào được tất cả chấp nhận.

Còn một chỗ nữa: con thứ tám, Việt Nam quen gọi là Mùi và hiểu là dê, còn ở Nhật thì hình tượng thường là cừu. Chữ gốc không phân biệt rạch ròi hai con này.

Điểm đáng nhớ: các con giáp là tên gọi gắn vào mười hai địa chi, và địa chi mới là thứ dùng trong tính toán. Con vật là lớp hình tượng phủ lên trên, nên nó thay đổi được theo từng vùng mà không ảnh hưởng tới phần tính.

Tuổi âm và tuổi tính theo cách khác nhau

Đây là chuyện hay gây hiểu lầm khi nói chuyện với người nước khác trong vùng.

Cách tính tuổi truyền thống ở vùng này coi đứa trẻ sinh ra đã là một tuổi, và thêm một tuổi vào dịp năm mới chứ không vào ngày sinh nhật. Theo cách đó, một đứa sinh cuối năm âm có thể thành hai tuổi chỉ sau vài ngày.

Hàn Quốc giữ cách tính này rất lâu trong sinh hoạt thường ngày, và gần đây đã chuẩn hoá sang cách tính theo năm tròn trong các việc hành chính và pháp lý. Việt Nam và Trung Quốc thì dùng tuổi tròn trong giấy tờ, còn tuổi âm vẫn xuất hiện khi xem tuổi, xem năm.

Với người xem tuổi: hỏi cho rõ đang nói tuổi nào. Chênh một hai tuổi ở đây đủ đổi cả kết quả tra bảng.

Đọc lại chuyện này thế nào cho đúng

Ba điều đáng rút ra:

Một — cùng hệ lịch không có nghĩa là cùng ngày. Cách quy về múi giờ địa phương làm nên khác biệt, và mỗi nước tự tính lịch của mình.

Hai — đổi lịch là một quyết định hành chính, không phải chuyện tín ngưỡng thắng thua. Nhật đổi vì cả một gói cải cách, và sinh hoạt dân gian ở vài vùng vẫn đi đường riêng sau đó.

Ba — cùng một ngày lễ có thể mang ý nghĩa xã hội rất khác. Chuseok với người Hàn nặng hơn Trung thu với người Việt rất nhiều, dù chung một ngày trên lịch.

Với người làm ăn hoặc có người thân ở các nước này, phần thực dụng là: tra lịch nghỉ chính thức của đúng nước đó, đúng năm đó. Suy từ lịch Việt Nam sang là hay sai, nhất là với Nhật.

Tóm lại

Nhật đã chuyển năm mới sang dương lịch từ thời Minh Trị, còn Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam vẫn ăn Tết âm — nhưng nội dung ba cái Tết đó khác nhau khá nhiều.

Việt Nam và Trung Quốc đôi khi lệch một ngày vì tính theo hai múi giờ khác nhau, và đó là chuyện của cách tính chứ không phải ai sai. Các ngày lễ cùng gốc khác cũng vậy: chung ngày mà khác hẳn ý nghĩa xã hội.