Con số trong vùng Đông Á: cùng một chữ, bốn nước nghĩ khác nhau
Người Việt kiêng số 13 theo lối phương Tây, kiêng số 4 theo lối Đông Á, và chuộng số 8 theo lối lan từ Hoa Nam. Ba nguồn khác nhau cùng tồn tại trong một đầu người, và ít ai để ý điều đó. Bài này xếp lại: con số nào kiêng ở đâu, vì sao, và vì sao cùng một con số mà bốn nước lại nghĩ khác nhau.
Gốc của chuyện: đồng âm, không phải con số
Điểm mấu chốt để hiểu toàn bộ chủ đề này: phần lớn quan niệm về số trong vùng Đông Á đến từ việc con số đọc lên nghe giống một chữ khác, chứ không đến từ bản thân giá trị của con số.
Mà cách đọc thì mỗi ngôn ngữ một khác. Cùng một chữ Hán, người Trung Quốc, người Việt, người Nhật và người Hàn đọc ra bốn âm khác nhau — nên một liên tưởng đồng âm chỉ hoạt động ở nơi nào âm đó trùng.
Đây là lý do một con số có thể rất kiêng ở nước này mà hoàn toàn bình thường ở nước bên cạnh, dù hai nước cùng dùng chữ Hán trong lịch sử.
Số 4 — điểm chung rộng nhất
Đây là quan niệm lan rộng nhất trong vùng, và cũng là cái có cơ sở đồng âm rõ nhất: chữ số tứ đọc gần giống chữ tử (chết) trong tiếng Hán, và sự gần âm đó giữ nguyên qua nhiều phương ngữ cũng như qua cách đọc của tiếng Nhật và tiếng Hàn.
Hệ quả thấy được ngoài đời: nhiều toà nhà ở Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc bỏ tầng 4 hoặc ghi bằng chữ cái. Bệnh viện ở vài nơi tránh phòng số 4. Biển số và số điện thoại có nhiều số 4 thường rẻ hơn.
Ở Việt Nam, quan niệm này có nhưng nhạt hơn đáng kể so với Đông Bắc Á — một phần vì trong tiếng Việt, "bốn" và "tư" không nghe giống "tử" như trong các thứ tiếng kia. Người Việt kiêng số 4 chủ yếu là quan niệm đi kèm chứ không phải do liên tưởng âm trực tiếp.
Số 9 — nơi kiêng, nơi chuộng
Đây là ví dụ rõ nhất cho chuyện "cùng con số, khác nước, khác nghĩa".
Ở Nhật Bản, số 9 có một cách đọc nghe giống chữ mang nghĩa khổ đau, nên nó bị kiêng ở một số bối cảnh — đặc biệt là khi đi kèm số 4.
Ở Trung Quốc thì ngược hẳn: số 9 gắn với sự lâu dài và với hoàng gia, được coi là con số rất tốt.
Ở Việt Nam, số 9 nhìn chung được ưa, và còn có cả quan niệm về "số đẹp" theo lối cộng dồn các chữ số.
Ba thái độ khác nhau với cùng một con số, trong ba nước cùng khu vực. Nếu có ai nói với bạn rằng con số này "theo phương Đông là xấu" thì câu hỏi đầu tiên nên là: phương Đông nào.
Số 8 — lan ra từ một vùng phương ngữ
Số 8 được chuộng mạnh ở Trung Quốc, Hồng Kông và các cộng đồng người Hoa, vì âm đọc của nó trong một số phương ngữ nghe gần với chữ mang nghĩa phát đạt.
Quan niệm này lan sang Việt Nam khá mạnh — thấy rõ ở giá biển số và số điện thoại có nhiều số 8. Trong khi đó ở Nhật Bản, số 8 cũng được coi là tốt nhưng vì lý do khác hẳn: hình chữ số tám trong cách viết của họ loe rộng dần về phía dưới, gợi ý nghĩa mở mang.
Đây là một điểm thú vị: cùng một kết luận (số 8 tốt) nhưng hai lý do hoàn toàn khác nhau. Điều đó cho thấy các quan niệm này không phải một hệ thống thống nhất được truyền đi, mà là nhiều nhánh hình thành tại chỗ rồi tình cờ gặp nhau.
Số 13 — không phải của vùng này
Kiêng số 13 là quan niệm gốc phương Tây, đi vào Việt Nam và các nước Đông Á qua thời hiện đại, chủ yếu qua kiến trúc và qua văn hoá đại chúng.
Nên khi một toà nhà ở Việt Nam bỏ cả tầng 4 lẫn tầng 13, đó là hai truyền thống khác nhau chồng lên nhau chứ không phải một hệ thống. Biết điều này giúp bạn không bị thuyết phục bởi những lời giải thích gán ghép cả hai vào cùng một nguồn gốc.
Cùng một chữ Hán, khác cách dùng
Chuyện đồng âm không chỉ xảy ra với con số. Vài ví dụ trong vùng:
Nhiều đồ vật được chuộng vì tên nó đọc gần giống một chữ mang nghĩa tốt lành — và danh sách đồ vật ấy khác nhau giữa các nước, đúng theo cách đọc của từng thứ tiếng. Một món rất được ưa ở Trung Quốc có thể chẳng có ý nghĩa gì ở Nhật, đơn giản vì trong tiếng Nhật nó không đồng âm với gì cả.
Với người mua hàng, điều này có một hệ quả thực tế: khi nghe giải thích ý nghĩa của một món, hãy hỏi ý nghĩa đó đến từ truyền thống nào. Không phải để bắt bẻ, mà vì nhiều lời giải thích ngoài tiệm là ghép nhiều nguồn lại cho đủ ý, và phần ghép thêm thường là phần dùng để nâng giá.
Chi Mão và mấy chỗ lệch khác
Ngoài số, vùng Đông Á còn nhiều chỗ lệch nhỏ mà thú vị:
- Chi Mão ở Việt Nam là con Mèo, trong khi ở Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là con Thỏ.
- Chi Sửu ở Việt Nam thường hiểu là con Trâu, còn nhiều nơi khác hiểu là con Bò.
- Lịch âm của Việt Nam và Trung Quốc tính theo múi giờ khác nhau, nên có năm hai bên lệch nhau một ngày — dẫn tới lệch cả ngày Tết.
Mấy chỗ lệch này không phải ai đúng ai sai. Chúng là dấu vết của việc mỗi nơi tiếp nhận rồi điều chỉnh theo đời sống của mình.
Dùng những điều này thế nào
Ba cách dùng thực tế:
Khi làm ăn với đối tác trong vùng — biết nước họ kiêng gì thì tránh được mấy chuyện vô duyên, ví dụ tặng quà theo số lượng hoặc đặt phòng số nào. Đây là phép lịch sự, không phải mê tín.
Khi nghe tư vấn — hỏi nguồn gốc của lời giải thích. Một câu trả lời trung thực thường là "theo lối Trung Hoa thì...", còn câu trả lời né tránh thường là "theo phương Đông nói chung".
Khi tự chọn — bạn hoàn toàn có thể chọn con số mình thích vì lý do riêng. Biết rằng phần lớn quan niệm này dựa trên đồng âm của một thứ tiếng cụ thể sẽ giúp bạn nhẹ nhõm hơn khi nhận một con số mà người khác bảo là xấu.
Tóm lại
Phần lớn quan niệm về số trong vùng Đông Á đến từ đồng âm, mà cách đọc thì mỗi thứ tiếng một khác — nên cùng một con số có thể kiêng ở nước này và được chuộng ở nước bên cạnh.
Số 4 là điểm chung rộng nhất; số 9 bị kiêng ở Nhật mà lại rất tốt ở Trung Quốc; số 8 được chuộng ở hai nơi vì hai lý do hoàn toàn khác nhau; còn số 13 thì không phải của vùng này. Nghe ai nói "theo phương Đông", hãy hỏi phương Đông nào.