Đông Á: cái gì chung, cái gì riêng

Phong thuỷ, thần số, tử vi, xem ngày — nhìn qua thì các nước Đông Á có vẻ cùng một hệ. Nhưng đi sâu thì khác nhau khá nhiều, và biết chỗ nào chung chỗ nào riêng giúp hiểu vì sao các nguồn mâu thuẫn nhau.

Phần chung — nền của cả vùng

Mấy thứ này xuất hiện ở hầu hết các nước chịu ảnh hưởng văn hoá Hán:

Âm dương. Cặp đối lập bổ sung nhau. Đây là nền triết lý chung nhất.

Ngũ hành. Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ cùng quan hệ tương sinh tương khắc. Có ở mọi nơi trong vùng, dù cách ứng dụng khác nhau.

Can chi. Mười thiên can ghép mười hai địa chi, chu kỳ sáu mươi. Dùng cho năm, tháng, ngày, giờ và phương hướng.

Mười hai con giáp. Có ở khắp vùng — nhưng vài con vật thì khác nhau, như đã biết với Mèo và Thỏ.

Bát quái và Kinh Dịch. Tám quẻ, và hệ tư tưởng đi kèm.

Lịch âm dương. Cùng nguyên tắc tính, nhưng mỗi nước tính theo múi giờ của mình — đây là lý do Tết Việt và Tết Trung đôi khi lệch một ngày.

⇒ Phần chung này là lý do người Việt, người Hoa, người Nhật, người Hàn nói chuyện với nhau về chủ đề này thì hiểu được nhau ở mức khái niệm.

Phần riêng của Việt Nam

Thờ Mẫu. Tín ngưỡng thờ các vị Mẫu là riêng của Việt Nam, không có tương ứng ở Trung Hoa. Đây là di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO ghi danh.

Thờ Thành hoàng làng, thờ Tổ nghề. Có nét riêng trong cách tổ chức làng xã Việt.

Bàn thông thiên — nếp riêng của Nam Bộ, đặt trước sân hướng lên trời.

Ông Táo có phiên bản Việt riêng với ba vị, và tục thả cá chép.

Con Mèo trong mười hai con giáp thay cho Thỏ.

Nhà rường, nhà ba gian — kiến trúc truyền thống với đặc điểm riêng, thích ứng với khí hậu Việt Nam.

Tết lệch một ngày so với Trung Quốc ở một số năm, do múi giờ.

Nhật Bản đi hướng khác

Nhật tiếp nhận hệ này từ sớm nhưng phát triển theo cách riêng:

Thần đạo là tín ngưỡng bản địa, khác hẳn với hệ Trung Hoa. Đền Thần đạo có kiến trúc, nghi thức và cách bố trí riêng.

Kasou — cách xem nhà của Nhật, có nguồn từ Trung Hoa nhưng đã biến đổi qua nhiều thế kỷ và ít phức tạp hơn về mặt tính toán.

Kimon — khái niệm về một hướng cần cẩn thận, phát triển rất mạnh ở Nhật.

Rokuyō — hệ sáu ngày lặp lại để chọn ngày tốt xấu, gần như chỉ có ở Nhật và vẫn được in trên lịch tới nay. Đây là hệ đơn giản hơn nhiều so với cách chọn ngày của Trung Hoa và Việt Nam.

Ý nghĩa con số khác. Số bốn bị tránh như ở Việt Nam và Trung Quốc; nhưng số chín cũng bị tránh ở Nhật vì lý do đồng âm riêng của tiếng Nhật — điều không có ở hai nước kia.

Hàn Quốc

Pungsu — tên gọi phong thuỷ trong tiếng Hàn, cùng gốc chữ với "phong thuỷ" nhưng phát triển có nét riêng, đặc biệt trong việc chọn đất đặt mộ và chọn chỗ dựng làng.

Saju — tứ trụ, xem vận mệnh theo bốn trụ năm tháng ngày giờ. Rất phổ biến ở Hàn Quốc hiện nay, kể cả với người trẻ, và có cả dịch vụ hiện đại.

Kiến trúc hanok với hệ sưởi sàn — thích ứng với mùa đông lạnh, một điều kiện mà Việt Nam và miền nam Trung Quốc không có.

Xem tuổi khi cưới vẫn phổ biến, với cách tính riêng.

Trung Hoa — và chính nó cũng không thống nhất

Điều đáng nói nhất: ngay trong Trung Hoa cũng có nhiều dòng khác nhau, không phải một hệ duy nhất.

Loan đầu — nhìn địa thế, núi sông, hình thể đất.

Lý khí — tính toán theo phương vị và thời gian, gồm nhiều phái nhỏ.

Bát trạch và huyền không phi tinh là hai trong số đó, và chúng cho kết quả khác nhau cho cùng một căn nhà.

Miền bắc và miền nam Trung Quốc có tập tục khác nhau đáng kể — khí hậu khác, kiến trúc khác, và tục lệ theo đó cũng khác.

Hồng Kông, Đài Loan, cộng đồng Hoa kiều mỗi nơi giữ và phát triển theo hướng riêng.

⇒ Câu "người Trung Quốc làm thế này" thường là nói về một dòng cụ thể, không phải toàn bộ.

Điều này có nghĩa gì với người đọc

Các nguồn mâu thuẫn nhau là chuyện bình thường — chúng đến từ những dòng truyền thừa khác nhau, ở những nước khác nhau, thích ứng với khí hậu và xã hội khác nhau.

Không có "bản gốc đúng nhất". Mỗi nơi đã biến đổi qua nhiều thế kỷ, và bản ở nước này không có thẩm quyền hơn bản ở nước kia.

Chọn một hệ và theo cho nhất quán quan trọng hơn là chọn hệ nào. Trộn lời khuyên từ nhiều nguồn khác nước là cách chắc chắn nhất để tự làm khó mình.

Cảnh giác với lời tự xưng là "chính thống". Người nói mình theo dòng gốc, dòng bí truyền, dòng đúng nhất — đó là một cách định vị để bán, không phải một sự thật kiểm chứng được.

Phần khí hậu thì địa phương luôn thắng. Lời khuyên về hướng nhà từ vùng lạnh không áp thẳng vào Việt Nam được — hướng tốt ở Bắc Kinh không phải hướng tốt ở Sài Gòn, vì mặt trời và gió mùa khác nhau.

Một điều đáng nghĩ

Phần bền nhất qua các nước và qua các thế kỷ lại là phần thực tế nhất: nhà nên đủ sáng, thoáng khí, khô ráo, tránh hướng gió lạnh và nắng gắt của vùng mình, có chỗ dựa lưng khi ngồi, và không bừa bộn.

Những điều đó xuất hiện ở mọi nước trong vùng, bằng những cách diễn đạt khác nhau — vì chúng không phụ thuộc vào hệ nào, mà phụ thuộc vào con người và khí hậu.

Còn phần khác nhau nhiều nhất giữa các nước lại là phần tính toán và quy ước. Đây có thể coi là một chỉ dấu về việc phần nào đáng tin hơn.

Khi làm ăn với người nước khác trong vùng

Phần thực tế cho người kinh doanh: biết chỗ khác nhau giúp tránh vô ý làm phiền.

Quà tặng. Món kiêng ở nước này có thể bình thường ở nước kia. Đồng hồ bị kiêng ở nhiều nơi trong vùng vì chơi chữ tiếng Hán; khăn tay, dao kéo, ô dù cũng vậy. Nhưng mức độ để ý khác nhau — người Nhật và người Hàn có bộ kiêng riêng không trùng hẳn với Việt Nam.

Số. Số bốn bị tránh ở cả vùng. Nhưng số chín thì chỉ Nhật tránh, và số bảy thì mỗi nơi hiểu một khác.

Màu. Trắng là màu tang ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản — khác hẳn phương Tây. Đỏ là màu mừng ở Trung Quốc và Việt Nam, nhưng ở Hàn Quốc viết tên bằng mực đỏ lại có hàm ý không hay.

Lịch nghỉ. Tết âm lịch được nghỉ ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc nhưng Nhật đã chuyển sang mừng năm mới dương lịch từ lâu.

Cách chắc nhất vẫn là hỏi. "Bên anh chị có kiêng gì không ạ" là câu lịch sự và người ta thường vui vẻ trả lời.

Đọc tài liệu nước ngoài

Nhiều nội dung về chủ đề này trên mạng là bản dịch, và có mấy điều nên nhớ:

Xem nguồn gốc nước nào. Bài dịch từ tiếng Anh thường dựa trên tài liệu phương Tây, mà phương Tây lại tiếp nhận chủ yếu qua một số dòng cụ thể — không đại diện cho toàn bộ.

Lời khuyên về hướng và mùa thì phải đổi. Tài liệu viết cho bắc bán cầu vùng ôn đới nói hướng nam là hướng ấm; điều đó đúng ở đó nhưng ở Việt Nam thì câu chuyện khác.

Thuật ngữ dịch qua nhiều lớp thì lệch dần. Một khái niệm dịch từ Hán sang Anh rồi sang Việt có khi đã khác xa gốc.

Tóm lại

Phần chung của cả vùng là âm dương, ngũ hành, can chi, mười hai con giáp, bát quái và lịch âm dương — đủ để người các nước hiểu nhau ở mức khái niệm. Phần riêng thì nhiều: Việt Nam có thờ Mẫu, bàn thông thiên, con Mèo thay Thỏ; Nhật có Rokuyō và Kimon; Hàn có Saju và Pungsu với nét riêng. Và ngay trong Trung Hoa cũng có nhiều dòng — bát trạch với huyền không cho kết quả khác nhau cho cùng một căn nhà. Nên các nguồn mâu thuẫn nhau là chuyện bình thường, không có bản gốc đúng nhất, và cảnh giác với lời tự xưng là chính thống. Riêng phần khí hậu thì địa phương luôn thắng.