Kiến trúc và không gian: nhà ở truyền thống bốn nước Đông Á

Nhà ở truyền thống của Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản và Hàn Quốc có những điểm giống nhau đủ để thấy ngay, và những điểm khác nhau cũng rõ không kém.

Điều đáng chú ý là ⇒ phần lớn cái giống nhau đến từ khí hậu và từ cùng một bài toán sống, chứ không nhất thiết từ cùng một học thuyết — và phần khác nhau thì gần như luôn giải thích được bằng thời tiết địa phương.

Cái giống nhau trước

Bốn điểm chung dễ thấy ở nhà truyền thống cả bốn nơi:

1. Quay về hướng có nắng, lưng tựa chỗ cao, trước mặt thoáng. Ở bắc bán cầu, mặt quay về phía nam nhận được nắng mùa đông và tránh được gió lạnh phương bắc. Đây là lý do vật lý, và nó đúng ở mọi nơi có mùa lạnh.
2. Có một lớp chuyển tiếp giữa ngoài và trong — cái sân, cái hiên, chỗ hạ giày. Không bước thẳng từ đường vào chỗ sinh hoạt.
3. Có một chỗ trang trọng trong nhà, nơi đặt thứ quan trọng nhất và tiếp người đáng trọng nhất.
4. Bố trí theo thứ bậc gia đình — ai ở gian nào, ai ngồi chỗ nào, không phải chuyện ngẫu nhiên.

Việt Nam

• Nhà ba gian ở Bắc Bộ — gian giữa đặt bàn thờ và tiếp khách, hai gian bên để ở. Phía trước là sân rộng, thường kèm ao và vườn.
• Hiên rộng là chi tiết rất Việt: che nắng xiên, che mưa tạt, và là chỗ sinh hoạt thật sự phần lớn thời gian trong năm.
• Vật liệu nhẹ và thoáng — tre, gỗ, ngói, vách đất. Nhiều cửa, nhiều khe, vì bài toán chính là nóng và ẩm chứ không phải lạnh.
• Nam Bộ khác hẳn — nhà gắn với sông rạch, mặt quay ra bến nước, nhà sàn hoặc nền cao để sống chung với nước.
• Nhà ống đô thị ngày nay là một bài toán mới: hẹp và sâu, nên giếng trời trở thành giải pháp cho cả ánh sáng lẫn thông gió — đúng vai trò mà cái sân từng đảm nhiệm.

Trung Hoa

• Tứ hợp viện ở miền Bắc — bốn dãy nhà quây quanh một cái sân trong. Nhà chính hướng nam, dành cho bậc trên; con cháu ở hai dãy bên; dãy đối diện là chỗ phụ. Trục đối xứng rất rõ, và vị trí trong bố cục nói lên thứ bậc.
• Tường bao kín, cổng không mở thẳng vào sân — riêng tư, chắn gió, và cũng là chắn tầm nhìn.
• Miền Nam thì khác: sân thu nhỏ lại thành khoảng giếng trời hẹp, nhà cao hơn, vì bài toán đổi từ giữ ấm sang thoát nóng ẩm.

Nhật Bản

• Chiếu tatami làm đơn vị đo phòng — phòng được nói tới bằng số chiếu. Một hệ mô-đun có từ rất sớm, và nó chi phối cả kích thước cột, cửa, và cách dựng nhà.
• Cửa trượt thay cho tường cố định. Hệ quả lớn: một phòng đổi công năng trong ngày — ban ngày là chỗ tiếp khách, tối trải nệm thành chỗ ngủ. Nhà nhỏ dùng được nhiều việc.
• Chỗ hạ giày thấp hơn sàn nhà — ranh giới trong ngoài được đánh dấu bằng một bậc, rất rõ ràng và không ai nhầm.
• Hiên chạy dài làm lớp đệm giữa vườn và phòng, mở ra thì trong ngoài liền nhau, đóng lại thì kín.
• Một hốc trang trí trong phòng chính giữ vai trò chỗ danh dự — treo tranh, cắm hoa, và người được trọng nhất ngồi quay lưng về phía đó.
• Kết cấu gỗ nhẹ, dễ tháo sửa — hợp với vùng có động đất và khí hậu ẩm.

Hàn Quốc

• Sàn sưởi là đặc trưng quyết định. Khói bếp được dẫn qua các đường dưới nền nhà làm ấm sàn — và chính điều đó định hình cả lối sống: người ta ngồi và nằm trên sàn, bàn thấp, ít đồ nội thất cao chân.
• Nhưng nhà Hàn có cả hai mùa trong cùng một bố cục: phòng sàn sưởi cho mùa đông, và sàn gỗ thoáng, nâng cao, hở dưới cho mùa hè. Hai giải pháp trái ngược nằm cạnh nhau trong một ngôi nhà.
• Hình khối đổi theo vùng — phía bắc lạnh thì bố cục khép kín giữ nhiệt, phía nam ấm hơn thì mở và thoáng hơn.
• Giấy dán cửa và tường, mái ngói cong, khung gỗ — nhẹ, cách nhiệt vừa phải, và sửa được từng phần.

Cái khác nhau nói lên điều gì

Đặt cạnh nhau thì thấy rất rõ:

• Xứ lạnh sinh ra sàn sưởi và sân kín; xứ nóng ẩm sinh ra hiên rộng, nhà sàn, nhiều cửa.
• Vùng động đất chuộng kết cấu nhẹ và dễ dựng lại; vùng ổn định hơn thì xây nặng và bền.
• Nơi sống với sông nước thì nhà quay ra nước; nơi sống với đồng ruộng thì nhà quay ra sân phơi.

🔴 ⇒ Nói cách khác: cùng một nguyên tắc lớn được hiện thực hoá rất khác nhau tuỳ nơi. Ai bảo rằng chỉ có một cách bố trí nhà mới đúng thì đã bỏ qua chính lịch sử của cái truyền thống họ đang viện dẫn.

Lấy được gì cho nhà hôm nay

1. Làm một lớp chuyển tiếp ở lối vào — dù chỉ là một tấm thảm, một cái ghế thay giày, một vách ngăn thấp. Cả bốn nơi đều có, và nó vẫn hữu ích y nguyên.
2. Giữ một chỗ trang trọng, dù nhỏ. Một góc kệ sạch sẽ có ý nghĩa hơn nhiều so với đồ trang trí rải khắp nhà.
3. Cho không gian đổi được công năng — cửa trượt, rèm, bàn gấp, vách nhẹ. Đây là bài học hợp nhất với căn hộ nhỏ ngày nay.
4. Giữ lấy cái hiên — ban công, khoảng lùi, mái che. Lớp đệm giữa trong và ngoài là thứ nhà phố hiện đại hay cắt bỏ đầu tiên, và cũng là thứ người ta tiếc nhất.
5. Trước khi theo một quy tắc, hỏi nó ra đời để giải bài toán gì. Nếu bài toán đó không còn — hoặc chưa bao giờ có ở đây — thì quy tắc ấy có thể chỉ là hình thức còn sót lại.

Bếp: chỗ khác nhau rõ nhất

Nếu chỉ chọn một phòng để thấy bốn nền văn hoá khác nhau tới đâu, thì đó là bếp:

• Bếp Hàn truyền thống nằm thấp hơn nền nhà và gắn liền với hệ sưởi — lửa nấu ăn cũng chính là lửa làm ấm sàn phòng bên cạnh. Một việc hai công dụng, và nó buộc bếp phải ở đúng vị trí đó chứ không tuỳ ý.
• Bếp Nhật tách khỏi khu ngồi sinh hoạt, và trong nhà cổ thường có bếp lò âm sàn ở phòng chính — vừa nấu vừa sưởi vừa là chỗ cả nhà quây quần.
• Bếp Việt truyền thống hay tách hẳn ra nhà phụ hoặc nằm cuối nhà, thoáng và hở — vì xứ nóng thì đưa nhiệt ra xa chỗ ở là hợp lý, ngược hẳn với xứ lạnh.
• Bếp trong tứ hợp viện thường ở dãy phụ, không ở nhà chính, theo đúng trật tự thứ bậc của bố cục.

⇒ Cùng một cái bếp, bốn cách đặt khác nhau — và cả bốn đều hợp lý trong hoàn cảnh của nó. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy vì sao không nên bê nguyên một quy tắc từ xứ khác về mà không hỏi nó sinh ra để giải bài toán gì.