Vườn trong bốn nước Đông Á: bốn cách nghĩ về chỗ đứng giữa thiên nhiên
Vườn là chỗ mà bốn nền văn hoá trong vùng Đông Á khác nhau rõ nhất, dù cùng chia sẻ nhiều khái niệm về không gian. Đi qua một khu vườn cổ ở mỗi nước, bạn thấy bốn cách nghĩ khác nhau về việc con người nên đứng ở đâu giữa thiên nhiên.
Bài này mô tả những nét thường được nhắc tới. Giới nghiên cứu còn tranh luận nhiều về nguồn gốc và ảnh hưởng qua lại, nên hãy đọc đây như một bản phác, không phải một kết luận.
Vườn Trung Hoa: đi trong vườn, mỗi bước một khung cảnh
Đặc điểm hay được nhắc tới nhất của vườn cổ điển Trung Hoa là tính dẫn dắt. Vườn không được thiết kế để nhìn một lần từ một chỗ, mà để đi qua — và trên đường đi, cảnh mở ra rồi khép lại liên tục.
Công cụ để làm điều đó là những thứ chia và che: tường có cửa hình tròn hay hình cánh hoa, hành lang có mái, bình phong, và cửa sổ đục hoa văn cho bạn thấy một mảnh cảnh bên kia mà không thấy hết.
Về vật liệu, vườn Trung Hoa cổ điển thường có đá xếp mô phỏng núi, hồ nước, và nhà thuỷ tạ nhô ra mặt nước. Đá được chọn kỹ và có cả một truyền thống thưởng thức đá riêng.
Ý tưởng nền phía sau, nói gọn: vườn là một thế giới thu nhỏ — núi, nước, cây, nhà, đủ cả, trong một khoảng đất có hạn.
Vườn Nhật Bản: nhìn từ một chỗ, và bớt đi thay vì thêm vào
Vườn Nhật có nhiều dòng rất khác nhau, nhưng có mấy nét chung hay được nói tới.
Nhiều khu vườn được dựng để ngắm từ một vị trí cố định — thường là từ hiên nhà hoặc từ trong phòng nhìn ra. Khung cảnh được bố cục như một bức tranh, và khung cửa chính là cái khung.
Xu hướng giản lược. Vườn đá khô là ví dụ nổi tiếng nhất: sỏi được cào thành đường gợn, vài khối đá đặt trên đó, và gần như không có cây. Ở đây, cái không có mặt cũng quan trọng ngang cái có mặt.
Mượn cảnh là một kỹ thuật được nhắc nhiều: đưa ngọn núi hay hàng cây ngoài khuôn viên vào bố cục, làm khu vườn nhỏ trông sâu hơn thực tế.
Và dấu vết thời gian được coi trọng — rêu, đá mòn, gỗ xám đi. Đây là điểm khác rõ so với thẩm mỹ chuộng sự hoàn hảo và mới mẻ.
Vườn Hàn Quốc: để địa hình dẫn
Nét hay được nhắc tới nhất của vườn truyền thống Hàn Quốc là can thiệp ít. Thay vì tạo ra một phong cảnh thu nhỏ, người ta chọn một chỗ đẹp sẵn có rồi đặt kiến trúc vào cho vừa.
Một khu vườn kiểu này có thể chỉ gồm: một đình nhỏ đặt đúng chỗ nhìn được suối và núi, một lối đi men theo dốc tự nhiên, vài bậc đá, và phần còn lại để nguyên. Cây cối phần lớn là cây vốn có ở đó.
Cách làm này gắn với truyền thống pungsu — tên gọi tương ứng với phong thuỷ ở Hàn Quốc — vốn coi trọng việc đọc thế đất trước khi đặt công trình. Nói cách khác: đất quyết định vườn, không phải ngược lại.
Sân vườn Việt: gắn với sinh hoạt
Ở Việt Nam, khoảng xanh quanh nhà truyền thống thường gắn liền với đời sống hằng ngày hơn là được dựng như một tác phẩm để ngắm.
Nhà truyền thống đồng bằng Bắc Bộ hay có bố cục quen thuộc: sân gạch phía trước để phơi phóng và làm việc, ao, giếng, hàng cau, giàn cây, bờ tre quanh nhà, và vườn rau gần bếp. Mỗi thứ có công dụng thật.
Điều này không có nghĩa là thiếu thẩm mỹ — bố cục ấy có cái đẹp riêng, và nhiều yếu tố của nó cũng mang ý nghĩa trong quan niệm dân gian. Nhưng trục chính là công năng, và cây được trồng vì nó cho quả, cho bóng, chắn gió, hoặc dùng được.
Ở Huế và một số nơi khác có truyền thống nhà vườn với bố cục công phu hơn, gần với ý niệm vườn cảnh — cho thấy trong cùng một nước cũng có nhiều lối khác nhau.
Bốn cách nghĩ, xếp cạnh nhau
Nói rất gọn, và đây chỉ là cách tóm cho dễ nhớ chứ không phải định nghĩa:
- Trung Hoa — dựng một thế giới thu nhỏ, và bạn đi trong đó.
- Nhật Bản — bố cục một khung cảnh, và bạn ngồi ngắm nó.
- Hàn Quốc — chọn một chỗ đẹp có sẵn, và đặt mình vào cho vừa.
- Việt Nam — sắp một khoảng sân vườn để sống và làm việc trong đó.
Bốn lối này ảnh hưởng qua lại nhiều trong lịch sử, nên ranh giới không dứt khoát như bảng trên gợi ý.
Lấy được gì cho sân vườn hôm nay
Không phải để bắt chước một phong cách, mà là mấy ý dùng được với khoảng đất nhỏ:
Từ vườn Trung Hoa — che bớt để tạo chiều sâu. Một tấm vách thưa hoặc một khóm cây chắn ngang làm sân nhỏ trông sâu hơn, vì mắt không thấy hết một lần.
Từ vườn Nhật — chọn một chỗ ngồi rồi bố cục theo chỗ đó. Ngồi thử ở nơi bạn thật sự hay ngồi, và sắp mọi thứ cho đẹp từ góc nhìn ấy thay vì đẹp trên mặt bằng.
Từ vườn Hàn — bớt can thiệp. Nếu mảnh đất đã có một cây lớn, một mảng dốc, hay một góc râm mát, hãy làm việc với chúng thay vì san phẳng rồi bắt đầu lại.
Từ sân vườn Việt — chọn cây có ích. Cây cho bóng đúng hướng nắng, cây ăn được, cây chắn gió. Chúng đẹp mà còn làm được việc.
Mấy điều thực tế cho khí hậu ở đây
Bắt chước hình thức mà bỏ qua khí hậu là cách nhanh nhất để có một khu vườn tốn công. Vài lưu ý:
- Mưa lớn tập trung nghĩa là thoát nước quan trọng hơn nhiều so với vùng ôn đới. Sân trũng không thoát được là nơi đọng nước và sinh muỗi.
- Nắng gắt làm nhiều loại cây ôn đới không sống nổi, và làm sỏi trắng chói mắt.
- Độ ẩm cao làm gỗ ngoài trời mục nhanh; chọn vật liệu chịu được hoặc chấp nhận thay định kỳ.
- Cây bản địa thường ít công chăm hơn hẳn và hợp với sâu bệnh tại chỗ.
Và một điều an toàn: nếu có hồ hoặc bể nước, tính tới trẻ nhỏ ngay từ lúc thiết kế, và kiểm nước đọng để không thành nơi muỗi đẻ.
Tóm lại
Vườn Trung Hoa dựng thế giới thu nhỏ để đi trong đó; vườn Nhật bố cục một khung cảnh để ngồi ngắm; vườn Hàn chọn chỗ đẹp sẵn có rồi đặt kiến trúc vào cho vừa; còn sân vườn Việt truyền thống gắn với sinh hoạt hằng ngày.
Lấy về thì lấy ý chứ đừng lấy hình thức: che bớt để tạo chiều sâu, bố cục theo chỗ ngồi thật, bớt can thiệp vào thứ sẵn có, và chọn cây vừa đẹp vừa làm được việc — trong giới hạn của khí hậu nơi bạn ở.