Nhà ba miền Việt Nam: khí hậu khác nhau đẻ ra cách xây khác nhau

Cùng một đất nước, nhưng nhà ở ba miền được xây theo ba lối khác nhau. Không phải vì ba nơi có ba quan niệm khác nhau, mà trước hết vì ba kiểu thời tiết — và những gì người ta làm để sống được với thời tiết đó.

Hiểu phần này rồi thì bớt đi chuyện bê nguyên cách làm của vùng khác về nhà mình, một lỗi rất hay gặp khi người ta chuyển vùng sinh sống.

Miền Bắc: mùa đông lạnh và mùa nồm

• Nhà kín hơn, cửa nhỏ hơn, hướng nam được chuộng vì tránh gió lạnh mùa đông và đón nắng.
• Mùa nồm là vấn đề riêng của vùng này — mọi bề mặt đổ mồ hôi, đồ gỗ và đồ giấy khổ nhất.
• Nhà cũ có hiên và sân gạch — vừa là chỗ làm việc vừa là vùng đệm nhiệt.
• Bốn mùa rõ nên nhà phải xoay xở được cho cả nóng lẫn lạnh.

Miền Trung: bão và nắng gắt

Đây là vùng khắc nghiệt nhất về thời tiết, và cách xây phản ánh điều đó rất rõ.

1. Mái thấp, kết cấu nặng — chống gió là ưu tiên số một.
2. Cốt nền cao ở vùng hay ngập.
3. Chống nóng mặt tây, vì nắng chiều ở đây rất gắt.
4. Vật liệu chịu được gió mặn nếu gần biển.

Miền Nam: nóng quanh năm, mưa lớn theo mùa

• Thoáng là ưu tiên — nhà mở, cửa lớn, hành lang thông gió.
• Không có mùa lạnh nên không cần giữ nhiệt, chỉ cần thoát nhiệt.
• Mưa lớn trong thời gian ngắn — thoát nước quan trọng hơn chống nước ngâm lâu.
• Nhà sàn, nhà ven kênh ở vùng thấp — sống cùng nước thay vì chặn nước.

Ba thứ giống nhau ở cả ba miền

1. Hướng cửa và hướng nắng luôn được cân nhắc, dù lý do khác nhau.
2. Có một khoảng đệm giữa ngoài và trong — hiên, sân, thềm.
3. Chỗ thờ ở vị trí trang trọng, nhìn ra không gian chính.

Đây là phần giống nhau vì nó nói về nếp sống và về con người, không nói về khí hậu.

Chỗ hay bê nhầm khi chuyển vùng

Người chuyển từ Bắc vào Nam hay giữ thói quen nhà kín; người từ Nam ra Bắc hay quên mùa nồm. Mấy lỗi quen thuộc:

• Chuộng hướng nam ở xứ nóng mà không tính chuyện che nắng — hướng đó ở miền Bắc là để đón nắng đông, ở miền Nam thì bài toán khác.
• Dùng vật liệu hút ẩm trong vùng nồm: gỗ ép, ván dăm, thảm dày.
• Làm mái nhẹ và mảnh ở vùng bão.
• Bỏ hiên, bỏ vùng đệm để lấy diện tích, rồi nắng và mưa hắt thẳng vào nhà.

Đô thị làm mờ khác biệt — nhưng không xoá

Nhà phố và chung cư ở ba miền ngày nay trông khá giống nhau, vì cùng một kiểu quy hoạch và cùng một bộ vật liệu. Nhưng khí hậu thì không đổi: căn hộ hướng tây ở Đà Nẵng nóng khác căn hộ hướng tây ở Hà Nội, và mùa nồm vẫn chỉ có ở ngoài Bắc.

Nên lời khuyên chung chung trên mạng thường hụt đúng ở chỗ này. Hỏi người ở cùng vùng bao giờ cũng sát hơn.

Nếp nhà cũ còn dùng được gì

1. Vùng đệm trước cửa — vẫn đúng ở mọi vùng, chỉ đổi hình thức.
2. Thông gió đối lưu — mở hai đầu, thứ mà nhà kín hiện đại hay thiếu.
3. Che nắng từ bên ngoài — hiên, giàn, mái đua.
4. Vật liệu địa phương hợp khí hậu địa phương, thường bền hơn hàng nhập về.

Khi làm nhà ở vùng mình chưa từng sống

Đây là lúc dễ sai nhất. Ba việc nên làm trước khi vẽ: đi xem nhà người ở lâu năm trong vùng, hỏi thợ địa phương cách họ vẫn làm, và ở thử một mùa khó chịu nhất của vùng đó nếu có điều kiện.

Kiến trúc sư giỏi ở vùng khác chưa chắc quen khí hậu vùng bạn — nói rõ điều này với họ ngay từ đầu là chuyện bình thường, không phải nghi ngờ tay nghề.

Vùng cao và vùng núi

Nói ba miền là nói cho gọn; trong mỗi miền còn có vùng cao với bài toán riêng — lạnh sâu hơn, sương mù nhiều, và sạt lở vào mùa mưa.

• Giữ nhiệt quan trọng hơn thoát nhiệt, ngược hẳn với đồng bằng cùng miền.
• Ẩm sương kéo dài — đồ trong nhà xuống nhanh dù trời không mưa.
• Chọn thế đất xa chân dốc, xa khe nước cạn — đây là chuyện an toàn.
• Nhà sàn ở nhiều vùng có lý do rất thực tế: tránh ẩm nền và tránh nước chảy tràn.

Đô thị ven biển

Ba miền đều có, và đều chung một vấn đề: hơi muối. Đồ kim loại và lớp sơn xuống nhanh hơn trong đất liền, nên lịch bảo dưỡng phải dày hơn — đây là chi phí thường xuyên nên tính từ lúc xây.

Đồ đạc và vật liệu theo vùng

1. Ngoài Bắc: ưu tiên món chịu được mùa nồm; gỗ tốt hoặc vật liệu không hút ẩm, tránh ván ép rẻ.
2. Miền Trung: đồ kim loại cần lớp phủ tốt nếu gần biển; đồ lớn nên kê được lên cao khi có bão lụt.
3. Miền Nam: chú ý mối và nấm mốc quanh năm hơn là theo mùa.
4. Vùng cao: đồ dễ ngấm sương nên cần chỗ cất kín, có gói hút ẩm.

Người bán ở vùng khác có thể không biết mấy điều này. Nói rõ nhà bạn ở đâu khi mua món lớn — người có nghề sẽ tư vấn khác đi.

So với các nước cùng vùng

Đặt cạnh Nhật, Hàn, Trung thì thấy rõ một điều: nước nào cũng có chênh lệch nội bộ theo khí hậu, và trong mỗi nước người ta cũng bàn đúng những câu chuyện này — giữ nhiệt hay thoát nhiệt, chống ẩm hay chống khô, che nắng hay đón nắng.

Nên khi đọc tài liệu nước ngoài, hỏi thêm một câu: viết cho vùng nào của nước đó. Một cuốn sách viết cho vùng lạnh có lời khuyên ngược hẳn với vùng nóng trong cùng một nước.

Ba điều gọn lại

1. Khác biệt ba miền trước hết là khác biệt khí hậu, không phải khác biệt quan niệm.
2. Đừng bê nguyên cách làm của vùng cũ khi chuyển tới vùng mới.
3. Nếp nhà cũ có phần vẫn đúng: vùng đệm, thông gió đối lưu, che nắng từ bên ngoài.