Từ mộ phần tới nhà ở: phong thuỷ Trung Hoa vốn xem cái gì trước

Người mới đọc phong thuỷ hôm nay gần như chỉ gặp chuyện nhà ở: cửa hướng nào, bếp đặt đâu, giường kê thế nào. Nhưng nếu lần ngược lên các bộ sách được coi là nền của truyền thống Trung Hoa, thì phần lớn chữ nghĩa lại bàn về mộ phần.

Đây không phải chi tiết vụn. Nó giải thích khá nhiều thứ nghe lạ tai trong sách cũ, và giải thích cả vì sao bốn nước Đông Á kế thừa cùng một gốc mà nay dùng nó rất khác nhau.

Hai chữ cần phân biệt

• Âm trạch — chỗ chôn cất người đã mất.
• Dương trạch — chỗ ở của người sống.

Truyền thống dùng chung một bộ khái niệm cho cả hai: long mạch, huyệt, sa, thuỷ, toạ hướng. Nhưng trọng tâm của nhiều bộ sách cổ nằm ở vế đầu.

Vì sao mộ phần lại là trọng tâm

Nếu đặt vào khung nghĩ của xã hội sinh ra nó thì dễ hiểu hơn. Trong một xã hội lấy dòng họ làm đơn vị, mộ tổ là thứ cả họ chung, tồn tại qua nhiều đời, và gắn với đất đai — thứ tài sản lâu bền nhất.

Nhà ở thì đổi: cháy, dột, dựng lại, chia cho con. Mộ phần thì được coi là chỗ cố định, và niềm tin đi kèm là phúc hoạ của cả họ nối với chỗ ấy. Việc chọn đất chôn vì thế nặng hơn việc chọn chỗ dựng nhà.

Điều đó để lại dấu gì trong sách

1. Ngôn ngữ của núi non. Long mạch, sa thuỷ, minh đường, án sơn — bộ từ vựng này sinh ra để mô tả một thế đất ngoài trời, tầm nhìn hàng cây số. Đem nguyên vẹn vào một căn hộ tầng mười hai thì phải diễn giải lại rất nhiều.
2. Thời gian tính bằng đời người, không tính bằng năm. Nhiều đoạn bàn ứng nghiệm ở đời con, đời cháu.
3. Người thụ hưởng không phải người đứng ở đó. Ở âm trạch, người được cho là hưởng ảnh hưởng là con cháu, không phải người nằm dưới mộ.

Dương trạch có mặt từ sớm, nhưng ít hơn

Không phải sách cổ không bàn nhà ở. Có cả một dòng sách về trạch — chọn đất, chọn hướng, chọn ngày dựng nhà. Nhưng so về khối lượng và mức được chú giải qua các đời, phần âm trạch thường dày hơn.

Một điểm nên nói thẳng: nhiều bộ sách được gán cho tác giả rất cổ, nhưng niên đại và tác giả thật đều là chuyện còn tranh luận. Sách gán cho một nhân vật thời Tấn, thời Đường, thậm chí gán cho nhân vật huyền thoại là chuyện thường gặp trong dòng thuật số. Ai nói chắc nịch về niên đại của một bộ nào đó thì nên hỏi họ dựa vào đâu.

Đến đời sau thì cán cân đổi

Càng về sau, nhất là khi đô thị đông lên và đất chôn trở nên khó, phần nhà ở càng được bàn nhiều. Sang thế kỷ hai mươi, khi phong thuỷ ra khỏi vùng Hán ngữ và được giới thiệu với người phương Tây, thì gần như chỉ còn phần dương trạch đi theo.

Đó là lý do một người đọc sách tiếng Anh xuất bản những năm 1990 và một người đọc bản chú giải chữ Hán có thể thấy hai thứ khác hẳn nhau, dù cùng gọi tên một truyền thống.

Bốn nước kế thừa khác nhau ở đúng chỗ này

• Trung Hoa — cả hai vế đều có kho sách dày; đời sau thiên dần sang nhà ở.
• Triều Tiên — phần chọn đất mộ có vị trí rất nặng trong truyền thống pungsu, gắn với chuyện dòng họ và khoa bảng.
• Việt Nam — chuyện đất mộ và cải táng có chỗ đứng riêng, đi cùng tục thờ cúng tổ tiên.
• Nhật Bản — vế mộ phần mờ hơn hẳn; phần còn sống trong đời thường thiên về hướng nhà, ngày giờ và mấy nếp kiêng kỵ.

Vì vậy khi so sánh bốn nước, câu hỏi "họ xem cái gì" nhiều khi có ích hơn câu "họ có tin phong thuỷ không".

Việc này đổi gì cho người đọc hôm nay

1. Gặp một đoạn sách nghe không ăn nhập với căn hộ của mình, hãy thử đọc lại xem đoạn đó vốn viết cho thế đất hay cho nhà ở.
2. Cẩn thận với sách dịch không ghi rõ nguồn — có bản gộp cả hai vế vào một chỗ, thành ra khuyên chuyện nhà bằng câu chữ vốn viết cho mộ phần.
3. Đừng suy từ vế này sang vế kia. Hai vế dùng chung từ ngữ nhưng giả định khác nhau, kể cả về chuyện ai là người chịu ảnh hưởng.

Mấy từ hay bị đọc lệch vì chuyện này

• Huyệt — trong khung gốc là điểm đặt mộ. Khi chuyển sang nhà ở, nó được diễn giải thành chỗ đắc địa nhất trong một khu đất, và mỗi dòng diễn giải một kiểu.
• Toạ hướng — với mộ thì là chuyện của một khối cố định ngoài trời; với căn hộ thì phải quyết lấy mặt nào làm hướng, và đó là chỗ các sách nói khác nhau.
• Minh đường — khoảng trống trước huyệt. Đặt vào phố thì thành sân, thành lối đi, thành khoảng trống trước cửa — ba thứ khác hẳn nhau về quy mô.

Không phải các cách diễn giải ấy sai. Chỉ là chúng là diễn giải, do người đời sau làm, chứ không phải nghĩa có sẵn trong câu chữ gốc.

Một chuyện rất nên nói rõ

Chuyện đất mộ ở đâu cũng đụng tới pháp luật và tới người sống. Ở Việt Nam, việc chôn cất, cải táng, di dời mộ đều có quy định và thủ tục của địa phương, và trước hết là chuyện của cả gia đình. Đây là phần không nên quyết theo một bài đọc trên mạng — kể cả bài này.

Ba điều gọn lại

1. Bộ khái niệm gốc sinh ra phần lớn từ chuyện chọn đất mộ, không phải từ chuyện kê giường.
2. Phần đi ra thế giới và phổ biến hôm nay gần như chỉ là vế nhà ở — biết vậy thì đọc sách cũ đỡ ngỡ.
3. Bốn nước Đông Á khác nhau rõ nhất ở chỗ vế nào còn nặng, chứ không phải ở chỗ tin hay không tin.