Nhà Hàn Quốc và hệ sưởi sàn: một đặc điểm đổi cả cách bố trí

Mục này đã có bài giới thiệu pungsu-jiri và những gì còn lại trong đời sống Hàn hôm nay. Bài này nói một đặc điểm kiến trúc cụ thể, vì nó ảnh hưởng tới cách bố trí nhiều hơn mọi lý thuyết: hệ sưởi sàn.

Tên gọi quen thuộc là ondol — cách sưởi bằng chính mặt sàn, có lịch sử rất dài ở bán đảo Triều Tiên, và tới nay vẫn là cách sưởi phổ biến trong nhà ở Hàn Quốc dù công nghệ đã đổi.

Ý tưởng của hệ sưởi sàn

• Nhiệt đi lên từ sàn thay vì thổi ngang trong không khí.
• Thời trước dùng khói và hơi nóng từ bếp dẫn qua đường dưới sàn rồi thoát ra ống khói ở đầu kia.
• Ngày nay phổ biến là đường ống nước nóng chôn dưới lớp sàn.
• Sàn ấm thì cả phòng ấm đều, và không có luồng gió nóng thổi vào người.
• Mặt sàn trở thành bề mặt ấm nhất trong phòng — chi tiết này đổi mọi thứ phía sau.

Vì sao nó đổi cách dùng không gian

1. Sàn ấm thì người ta ngồi và nằm trên sàn — đây là hệ quả trực tiếp và dễ thấy nhất.
2. Bàn thấp thay cho bàn cao, đệm ngồi thay cho ghế.
3. Đồ đạc ít và thấp, vì tầm nhìn khi ngồi trên sàn thấp hơn.
4. Không gian đa dụng: dọn bàn thấp đi là chỗ ăn thành chỗ ngủ.
5. Giữ sàn sạch trở thành việc quan trọng, kéo theo nếp cởi giày ở lối vào.
6. Nói cách khác: một quyết định kỹ thuật kéo theo cả một nếp sinh hoạt.

Lối vào và nếp cởi giày

• Khu vực cởi giày ngay cửa là đặc điểm chung của nhiều nước Đông Á, và ở nơi có sàn ấm thì nó càng có lý.
• Sàn thấp hơn ở lối vào phân định rõ trong và ngoài.
• Bụi và nước không vào tới phần sàn sinh hoạt.
• Việt Nam cũng có nếp cởi giày ở nhiều nhà, dù lý do khí hậu khác.
• Đây là chỗ giống nhau dễ thấy nhất giữa các nước trong vùng.

Nhà truyền thống và nhà chung cư hôm nay

• Phần lớn dân cư đô thị ở căn hộ, nên hình thức nhà truyền thống không còn là chỗ ở chính.
• Nhưng cách sưởi bằng sàn thì vẫn được giữ trong căn hộ hiện đại — đây là ví dụ hay về việc giữ nguyên lý mà bỏ hình thức.
• Nếp cởi giày cũng được giữ, và khu vực chuyển tiếp ở cửa vẫn có trong thiết kế căn hộ.
• Bàn ghế cao đã phổ biến hơn, và nhiều nhà dùng cả hai kiểu trong cùng một căn.
• Đây là điều đáng chú ý khi so sánh giữa các nước: cái gì được giữ thường là cái giải quyết một vấn đề thật.

So với nếp nhà Việt

• Nhà Việt truyền thống ở nhiều vùng cũng có phần sinh hoạt gần mặt sàn: chiếu, phản, sập.
• Nhưng lý do khác hẳn — thoáng mát và dọn được, chứ không phải giữ ấm.
• Chiếu cuốn lại trả lại cả gian nhà, cùng một ý tưởng đa dụng với bàn thấp dọn được.
• Hiên và mái đua ở nhà Việt làm việc của chắn nắng và chắn mưa tạt, thứ mà nhà xứ lạnh ít cần tới mức đó.
• So sánh có ích khi nhìn vào vấn đề mỗi nơi phải giải, chứ không nhìn vào hình dáng.

Điều có thể học cho nhà Việt

• Nguyên lý nhiệt đi lên giải thích vì sao phòng dưới mái nóng nhất — cùng một vật lý, chiều ngược lại.
• Đồ đạc thấp làm phòng trông rộng hơn, dùng được ở nhà chật bất kể có sưởi hay không.
• Không gian đa dụng: một phòng làm nhiều việc nhờ đồ dọn được, rất hợp nhà nhỏ.
• Khu vực chuyển tiếp ở lối vào giúp giữ nhà sạch, và làm được ở mọi kiểu nhà.
• Đây là mấy điều rút ra từ lý do, không phải bê nguyên hình thức.

Điều không nên bê nguyên

• Việt Nam phần lớn cần làm mát chứ không cần sưởi — nên bài toán ngược hẳn.
• Sàn ấm ở vùng nóng ẩm là ý tưởng sai chỗ; cái cần là thông gió và che nắng.
• Ngồi sàn ở nơi ẩm thì phải tính chuyện chống ẩm cho đệm và chiếu, nhất là mùa nồm.
• Người lớn tuổi và người đau khớp khó ngồi sàn lâu — đây là điều thực tế cần cân nhắc trong nhà nhiều thế hệ.
• Mỗi giải pháp hợp với khí hậu và nếp sống sinh ra nó; chép hình thức mà bỏ lý do thì thường không dùng được.

Mấy chữ hay gặp khi đọc tài liệu Hàn

• Pungsu — cách đọc tiếng Hàn của chính hai chữ phong thuỷ.
• Jiri — nghĩa là địa lý; ghép lại thành cụm quen thuộc khi nói về lĩnh vực này ở Hàn.
• Ondol — hệ sưởi sàn nói ở trên.
• Hanok — nhà ở truyền thống, thường được nhắc khi bàn về kiến trúc cũ.
• Giữ phiên âm khi ghi chép, đừng dịch gộp hết thành "phong thuỷ" — bài về mấy khái niệm Nhật trong mục này đã nói vì sao.
• Tài liệu qua bản dịch tiếng Anh rồi mới sang tiếng Việt thì sai lệch cộng dồn qua hai lần chuyển ngữ.

Khi so sánh giữa các nước

1. So cùng tầng: kiến trúc so với kiến trúc, tập tục so với tập tục.
2. Ghi rõ thời kỳ — nhà của một trăm năm trước không phải nhà hôm nay.
3. Phân biệt điều trong sách với điều người dân thật sự làm.
4. Tránh khái quát cả một dân tộc từ vài tài liệu hoặc vài chuyến đi.
5. Tìm lý do đằng sau hình thức — đó là phần mang được sang nơi khác.

Nếu muốn ngồi sàn ở nhà mình

1. Chọn chiếu hoặc thảm dễ giặt, và cất được khi cần.
2. Chống ẩm cho sàn trước: sàn lạnh và ẩm thì ngồi lâu không dễ chịu.
3. Đệm ngồi có tựa lưng giúp ngồi được lâu hơn nhiều.
4. Chừa một hai ghế cho người lớn tuổi và cho khách.
5. Bàn thấp gấp được thì dọn nhanh, và trả lại diện tích ngay.
6. Thử một góc trước rồi mới đổi cả phòng.

An toàn với hệ sưởi nói chung

• Không đốt than để sưởi trong phòng kín — đây là rủi ro ngộ độc khí CO, và là tai nạn đã xảy ra nhiều lần.
• Thiết bị sưởi điện phải đặt xa rèm, chăn và giấy, và không phủ khăn lên.
• Không cắm chồng nhiều ổ chia cho thiết bị công suất lớn.
• Không để thiết bị sưởi chạy khi ngủ nếu nó không có chức năng tự ngắt.
• Nhà có trẻ nhỏ thì che chắn nguồn nhiệt, kể cả bề mặt ấm.

Một cách nhìn chung

Nhìn nhà ở các nước trong vùng, điều thú vị không phải là nước nào làm đúng, mà là mỗi nơi giải một bài toán khí hậu khác nhau bằng những gì sẵn có.

Và khi đọc bất cứ mô tả nào về nhà ở nước khác, câu hỏi hữu ích nhất vẫn là: họ đang giải vấn đề gì — và nhà mình có vấn đề đó không.

Câu hỏi thường gặp