Gỗ, giấy, gạch, tre: vì sao nhà cổ bốn nước Đông Á chọn vật liệu khác nhau

Nhìn ảnh nhà cổ bốn nước Đông Á, người ta hay chú ý tới hình dáng mái và cách trang trí. Nhưng thứ quyết định hình dáng ấy thường nằm ở dưới: vật liệu sẵn có, và vấn đề mà khí hậu từng nơi bắt phải giải.

Đọc theo vật liệu thì nhiều điểm khác biệt trở nên dễ hiểu, và cũng dễ thấy cái gì mang sang nhà hôm nay được, cái gì không.

Vì sao vật liệu quyết định nhiều thứ

• Vật liệu nặng giữ nhiệt: tường dày ấm về mùa lạnh nhưng hầm về mùa nóng ẩm.
• Vật liệu nhẹ thoát nhiệt nhanh, hợp xứ nóng nhưng chịu lạnh kém.
• Vùng hay động đất chuộng kết cấu dẻo, chịu lắc mà không gãy giòn.
• Vùng nhiều mưa cần mái dốc và hiên rộng, để nước đi nhanh và không tạt vào tường.
• Cái gì sẵn quanh nhà thì được dùng — chở vật liệu đi xa là chuyện đắt đỏ ở mọi thời.

Gỗ và giấy: nhẹ, thoáng, dựng lại được

1. Khung gỗ chịu lực, vách ngăn nhẹ cho phép mở toang nhà vào mùa nóng ẩm.
2. Vách nhẹ chia phòng linh hoạt — cùng một gian dùng cho nhiều việc trong ngày.
3. Kết cấu gỗ có độ dẻo, và điều đó có ý nghĩa ở vùng hay rung lắc.
4. Đổi lại là sợ lửa và sợ mối, nên nhà phải bảo dưỡng đều đặn.
5. Hỏng phần nào thay phần đó — đây là ưu điểm lớn mà kết cấu khối đặc không có.

Tường dày và sưởi: giữ ấm là bài toán chính

• Nơi mùa đông lạnh thì tường dày và cửa nhỏ là lời giải tự nhiên.
• Sưởi từ sàn đổi luôn cách dùng phòng: người ngồi thấp, bàn ghế thấp theo.
• Cửa sổ ít và nhỏ hơn so với nhà xứ nóng, vì cửa là chỗ mất nhiệt.
• Phòng nhỏ dễ sưởi hơn phòng rộng, nên mặt bằng chia nhỏ.
• Trang này có bài riêng về hệ sưởi sàn và cách nó đổi bố trí trong nhà.

Gạch và đất nện: bền, kín, khó sửa

• Vùng khô và lạnh chuộng khối đặc: giữ nhiệt tốt, chắn gió tốt.
• Đất nện rẻ vì lấy ngay tại chỗ, và mát về mùa hè.
• Đổi lại là sợ nước — mưa nhiều thì chân tường mục dần.
• Sửa khối đặc khó hơn thay một cây cột gỗ.
• Cùng một nước, miền bắc và miền nam có thể xây khác hẳn — đây là điểm hay bị bỏ qua khi nói "nhà nước nào đó".

Tre, gỗ, ngói: lời giải cho nóng ẩm và bão

1. Mái dốc và ngói nặng cho nước chảy nhanh và mái không bị gió bốc.
2. Hiên rộng che nắng xiên và mưa tạt, đồng thời là chỗ sinh hoạt ban ngày.
3. Nhà sàn ở nơi hay ngập, và gầm sàn cho gió đi qua.
4. Tre sẵn, nhẹ, dựng nhanh, nhưng tuổi thọ ngắn nên phải thay thường xuyên.
5. Cây quanh nhà cũng là một phần của kết cấu: chắn gió, che nắng, giữ đất.

Mái: chỗ khác nhau dễ thấy nhất

• Độ dốc theo lượng mưa — mưa nhiều thì dốc hơn, để nước không kịp thấm.
• Ngói nặng giữ mái không bị gió bốc, nhưng đòi khung khoẻ đỡ bên dưới.
• Mái nhô ra xa che tường khỏi mưa tạt, và che luôn nắng xiên buổi chiều.
• Vùng có tuyết thì phải tính tải trọng tuyết, một bài toán mà xứ nóng không có.
• Đầu đao, gờ mái cong không chỉ để đẹp — chúng hắt nước ra xa chân tường.
• Nhìn mái là đoán được khí hậu gần đúng, trước khi đọc bất cứ dòng nào.

Sàn và quan hệ với mặt đất

1. Sàn nâng cao ở nơi ẩm và hay ngập, gầm sàn cho gió đi qua và giữ nhà khô.
2. Sàn sát đất ở nơi khô và lạnh, vì đất giúp giữ nhiệt.
3. Chỗ cởi giày ở cửa là hệ quả của việc sinh hoạt gần mặt sàn.
4. Sàn gỗ ấm chân hơn sàn gạch, và đó là lý do thực dụng chứ không phải sở thích.
5. Nhìn cao độ sàn so với sân thì biết ngay nơi đó có lo chuyện ngập hay không.

Bốn cách giải cùng một vấn đề

• Chống nóng: nơi thì mở toang cho gió xuyên, nơi thì đóng kín và dùng khối đặc để giữ mát.
• Chống lạnh: nơi sưởi từ sàn, nơi sưởi bằng lò và tường dày.
• Chống ẩm: nâng sàn lên, thông gió gầm, hoặc dùng vật liệu hút ẩm rồi nhả ra.
• Chống rung: khung dẻo và mối nối cho phép xê dịch.
• Không có lời giải nào đúng cho mọi nơi — đó là ý chính của bài này.

Cái gì mang sang nhà hôm nay được

1. Hiên và mái đua — che nắng xiên, vẫn đúng với nhà bê tông.
2. Gió xuyên phòng: cần lối vào và lối ra, nguyên tắc không đổi.
3. Nâng sàn ở chỗ hay ngập, hoặc ít nhất nâng ổ điện và đồ quan trọng.
4. Không gian đa dụng: một gian dùng nhiều việc, hợp với nhà nhỏ hôm nay.
5. Cây đúng chỗ vẫn che nắng tốt hơn nhiều giải pháp đắt tiền.

Vật liệu và nghề: cái này nuôi cái kia

• Nơi xây bằng gỗ thì có phường thợ mộc mạnh, và kỹ thuật mộng mẹo được truyền nhiều đời.
• Nơi xây bằng gạch thì nghề nung và nghề nề phát triển theo.
• Mất nghề thì mất luôn khả năng sửa — đây là lý do nhiều công trình cổ khó trùng tu.
• Thợ giỏi vật liệu cũ nay hiếm, và giá công vì thế rất cao.
• Muốn làm theo lối cũ thì hỏi thợ trước, đừng chốt thiết kế rồi mới đi tìm người làm.

Cái gì không mang sang được

• Vách giấy và vách gỗ mỏng không hợp phố xá ồn và bụi hôm nay.
• Mái tranh, vách đất đòi bảo dưỡng liên tục mà ít nhà làm nổi.
• Bếp lửa trong nhà là chuyện khói và cháy, đã có lời giải khác tốt hơn.
• Kết cấu gỗ lớn cần loại gỗ nay khan hiếm, và đó cũng là chuyện môi trường.
• Bắt chước hình dáng mà bỏ lý do thì chỉ còn phần trang trí.

Đi xem nhà cổ thì nhìn gì

1. Nhìn mối nối trước — mộng gỗ hay đinh sắt, cho biết niên đại và lối làm.
2. Nhìn chân cột và chân tường, đó là nơi kể chuyện về nước và ẩm.
3. Nhìn cửa sổ: to nhỏ, cao thấp, có chớp hay không.
4. Đứng vào trong rồi im lặng một lúc — cảm nhận nhiệt độ và gió, thứ ảnh không truyền được.
5. Hỏi người trông coi, họ biết những chuyện không có trong bảng thuyết minh.

Đọc tài liệu cho khỏi lệch

• Ghi rõ thời kỳ — nhà một trăm năm trước không phải nhà hôm nay.
• Ghi rõ vùng, vì trong một nước cũng khác nhau rất xa.
• Phân biệt nhà quan lại với nhà dân thường — sách ảnh hay chỉ chụp loại thứ nhất.
• Tìm lý do đằng sau hình thức, đó mới là phần dùng được.
• Đừng khái quát cả một dân tộc từ vài bức ảnh đẹp.

Ba việc không đổi theo vật liệu

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Hỏng hóc về điện, gas, nứt, dột — sửa ngay.
• Hạn giấy tờ, hợp đồng thì theo hạn.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.