Mấy khái niệm Nhật hay bị dịch gộp thành phong thuỷ

Mục này đã có bài giới thiệu người Nhật gọi lĩnh vực này là gì và xem cái gì. Bài này đi vào một chỗ hẹp hơn nhưng gây hiểu nhầm nhiều nhất: khi tài liệu tiếng Nhật được dịch sang tiếng Việt, nhiều khái niệm khác nhau bị gom vào cùng một chữ "phong thuỷ".

Hệ quả là người đọc tưởng đang đọc về cùng một thứ, trong khi bản gốc đang nói về những thứ khác nhau. Tách ra thì đọc tài liệu vùng Đông Á dễ hơn hẳn.

Ba chữ hay bị gộp

• Fūsui — cách đọc tiếng Nhật của chính hai chữ phong thuỷ. Khi người Nhật dùng chữ này, họ thường đang nói tới hệ có gốc Trung Hoa.
• Kasō — thường dịch là "tướng nhà", nói về bố cục và hình dáng của ngôi nhà. Đây là truyền thống có mạch riêng ở Nhật.
• Hōi — nghĩa là phương vị, tức phương hướng. Nó là một yếu tố được dùng trong nhiều hệ, không phải một hệ riêng.
• Dịch cả ba thành "phong thuỷ" làm mất phân biệt, và người đọc không còn biết tài liệu đang nói theo mạch nào.

Vì sao phân biệt này đáng quan tâm

1. Chúng có mạch phát triển khác nhau, nên các quy tắc không nhất thiết khớp nhau.
2. Tài liệu phổ thông ở Nhật thường nói về kasō khi bàn chuyện bố trí nhà ở, chứ không phải về hệ có gốc Trung Hoa.
3. Trộn hai mạch rồi rút ra kết luận là cách sinh ra những lời khuyên nghe rất chắc mà không đứng vững — đúng như chuyện bát trạch và huyền không bị trộn vào nhau.
4. Người đọc tiếng Việt thường chỉ tiếp cận bản dịch, nên không thấy được chữ gốc.
5. Biết ba chữ này thì hỏi được câu đúng: tài liệu anh chị dẫn là nói về kasō hay về fūsui.

Kimon — ví dụ rõ nhất về chuyện dịch gộp

• Kimon là một khái niệm truyền thống chỉ hướng đông bắc, được coi là hướng cần thận trọng trong nhiều tài liệu Nhật.
• Nó xuất hiện trong mạch kasō và trong nhiều tập tục dân gian.
• Cách giải thích nguồn gốc thì khác nhau tuỳ tài liệu và tuỳ thời kỳ — không có một lời giải duy nhất được mọi người đồng ý.
• Nhiều nơi ở Nhật ngày nay vẫn nhắc tới nó, ở mức tập tục hơn là ở mức quy tắc bắt buộc.
• Không nên bê thẳng sang nhà ở Việt Nam rồi coi như một quy tắc phổ quát — nó thuộc một mạch riêng, trong một bối cảnh riêng.

Chỗ hay hiểu sai khi đọc bản dịch

• Bản dịch bỏ mất chữ gốc nên không truy được khái niệm ban đầu — đòi hỏi bản dịch giữ phiên âm là điều hợp lý.
• Dịch qua tiếng Anh rồi mới sang tiếng Việt thì sai lệch cộng dồn qua hai lần chuyển ngữ.
• Thuật ngữ được thay bằng từ quen thuộc của người Việt, khiến người đọc tưởng đó là cùng một khái niệm mình vẫn biết.
• Phần diễn giải của người biên soạn bị trộn vào phần dịch, và người đọc tưởng đó là nội dung gốc.
• Nội dung phổ thông trên mạng thường bỏ hết phần bối cảnh, chỉ giữ lại mấy câu kết luận gọn — chính là phần dễ sai nhất.

Chuyện dịch gộp không chỉ xảy ra với tiếng Nhật

• Tiếng Hàn cũng có mạch riêng với tên gọi riêng, và bài khác trong mục này đã nói tới.
• Tài liệu tiếng Trung thì nhiều dòng khác nhau, mỗi dòng một bộ thuật ngữ — dịch gộp thì mất luôn phần phân biệt đó.
• Ngay trong tiếng Việt cũng có chuyện tương tự: một chữ "mệnh" đang được dùng cho ít nhất ba thứ khác nhau.
• Đây là vấn đề chung của việc chuyển ngữ khái niệm, không riêng lĩnh vực này.
• Cách chữa cũng chung: giữ chữ gốc, ghi phiên âm, và nói rõ tài liệu thuộc mạch nào.

Khi so sánh giữa các nước

1. So cùng tầng với nhau: tập tục so với tập tục, hệ lý thuyết so với hệ lý thuyết.
2. Ghi rõ thời kỳ — xã hội của một trăm năm trước không phải xã hội hôm nay.
3. Phân biệt điều được ghi trong sách với điều người dân thật sự làm; hai thứ này lệch nhau ở mọi nước.
4. Tránh khái quát cả một dân tộc từ một vài tài liệu hoặc vài chuyến đi.
5. Chỗ giống nhau thường nằm ở lõi thực tế: ai cũng cần nắng, gió, thoát nước và lối đi an toàn.
6. Chỗ khác nhau mới là phần đáng đọc kỹ, vì nó cho biết mỗi nơi coi trọng điều gì.

Cách đọc cho tỉnh

1. Tìm xem chữ gốc là gì, và ghi lại phiên âm để lần sau tra nhanh.
2. Hỏi tài liệu thuộc mạch nào trước khi so sánh nó với thứ mình đã biết.
3. Đọc ít nhất hai nguồn và ghi chỗ chúng khác nhau.
4. Chú ý thời điểm: tập tục thay đổi theo thời kỳ, tài liệu cũ mô tả xã hội cũ.
5. Đừng suy từ một nước sang nước khác; cùng một vùng văn hoá không có nghĩa cùng một quy tắc.
6. Người viết thừa nhận chỗ mình không chắc là dấu hiệu đáng tin, không phải dấu hiệu yếu.

Tra một khái niệm lạ: năm bước

1. Ghi lại đúng chữ mình gặp, kèm phiên âm nếu bản dịch có.
2. Tìm xem nó thuộc mạch nào trước khi tìm nghĩa — cùng một chữ có thể có nghĩa khác giữa hai mạch.
3. Đọc một nguồn mô tả và một nguồn phản biện, đừng chỉ đọc nguồn ủng hộ.
4. Ghi lại chỗ các nguồn khác nhau thay vì chọn ngay một cách hiểu.
5. Đánh dấu mức chắc chắn của chính mình: chắc, chưa chắc, chưa hiểu — và giữ nguyên dấu đó cho tới khi có thêm nguồn.

Khi nó thành lời chào bán

• "Theo phong thuỷ Nhật thì phải..." — hỏi lại là theo mạch nào, tài liệu nào.
• "Người Nhật nhà nào cũng có món này" — một câu khẳng định về cả một dân tộc thì gần như luôn quá rộng.
• Dùng danh tiếng của một nước để tăng giá món hàng là cách quen thuộc, và không liên quan tới nội dung học thuật.
• Món làm ở đâu và bằng gì là câu hỏi kiểm được; nguồn gốc học thuật của quan niệm thì không kiểm bằng cách nhìn món hàng.
• Cảnh giác khi phần bối cảnh bị lược hết mà phần kết luận lại rất dứt khoát.

Điều đáng giữ lại từ chuyện này

• Vùng Đông Á chia sẻ nhiều nền tảng chung, nhưng mỗi nơi phát triển theo cách riêng — đó mới là phần thú vị.
• So sánh có ích khi giữ đúng tên gọi; gộp tên lại thì mất luôn thứ đáng so sánh.
• Nhiều quan niệm về nhà ở khắp nơi có lõi thực tế: nắng, gió, ẩm, lối đi — và lõi đó thì so sánh được giữa các nước.
• Phần thuộc tập tục thì tôn trọng như tập tục, không cần chuyển nó thành quy tắc kỹ thuật.

Một điều đáng nhớ

Khi đọc bất cứ tài liệu nước ngoài nào về lĩnh vực này, câu hỏi hữu ích nhất không phải "điều này đúng hay sai", mà là "chữ gốc là gì, và nó thuộc mạch nào".

Trả lời được câu đó thì phần còn lại dễ hơn nhiều — và mình cũng bớt bị thuyết phục bởi một câu khẳng định chỉ mạnh nhờ nó đến từ nơi xa.

Câu hỏi thường gặp